Sa mata ng marami, madali lang maghanap ng masisisi kapag may nawawala—lalo na kung ang taong pinakamalapit sa hinala ay mahirap, tahimik, at walang kakayahang ipagtanggol ang sarili. Ganito nagsimula ang kwento ni Mang Isko, isang pobreng hardinero na halos dalawang dekada nang nagsisilbi sa isang marangyang mansyon, hanggang isang araw ay gumuho ang mundong matagal niyang binuo.

Ang mansyon ng pamilyang Villareal ay kilala sa kanilang karangyaan. Malawak ang bakuran, may fountain sa gitna, at mga halaman na laging sariwa at maayos—lahat dahil sa sipag at tiyaga ni Mang Isko. Tahimik siyang nagtatrabaho araw-araw, bihirang magsalita, at palaging nakayuko kapag kinakausap ng mga amo. Para sa kanya, sapat na ang sweldong nakakatulong sa kanyang pamilya at ang pagkakataong makapagtrabaho nang marangal.

Isang umaga, biglang nagkagulo sa loob ng mansyon. Nawawala raw ang ilang mamahaling alahas ng ginang—mga singsing na may diyamante, kuwintas na minana pa sa lola, at hikaw na milyon ang halaga. Galit na galit ang ginang, at nanginginig sa takot ang mga kasambahay.

Agad na tinawag ang lahat ng nagtatrabaho sa bahay. Isa-isang tinanong, isa-isang sinuri ang mga gamit. Ngunit bago pa man matapos ang imbestigasyon, may isang pangalan nang lumutang.

Si Mang Isko.

“Siya ang madalas sa bakuran. Siya rin ang madalas pumasok sa likod ng bahay,” bulong ng isa sa mga kasambahay. “Tahimik yan, pero hindi natin alam kung ano ang nasa isip.”

Walang ebidensya. Walang nakakita. Ngunit sapat na sa kanila ang hinala. Mahirap lang daw, kaya malamang ay natukso.

Pinaharap si Mang Isko sa maybahay ng mansyon. Nanginginig ang kanyang mga kamay habang pinapakinggan ang mabibigat na salita. Itinanggi niya ang paratang, paulit-ulit, halos lumuha na sa desperasyon.

“Ma’am, hindi ko po kayang gawin iyon. Hindi po ako magnanakaw,” nanginginig niyang sabi.

Ngunit sarado na ang isip ng ginang. Sa galit at takot na mawala ang kayamanan, mas pinili niyang maniwala sa hinala kaysa makinig sa paliwanag.

Pinalayas si Mang Isko sa mansyon nang araw ding iyon. Walang sweldo. Walang paumanhin. At mas masakit sa lahat—dala niya ang mabigat na kahihiyan. Sa labas ng gate, naupo siya sa bangketa, hindi alam kung paano haharapin ang kanyang pamilya.

Ngunit hindi pa doon nagtatapos ang kwento.

Kinagabihan, umuwi mula sa isang business trip ang may-ari ng mansyon—si Don Rafael Villareal. Isang lalaking kilala sa pagiging tahimik ngunit mapanuri. Agad siyang sinalubong ng balitang nawawala ang alahas at ang hardinerong pinalayas dahil dito.

Hindi agad nagsalita si Don Rafael. Sa halip, hiniling niyang makita ang eksaktong listahan ng nawawala. Isa-isa niyang binasa, tahimik ngunit seryoso.

May kung anong hindi tama.

Kinabukasan, personal niyang sinuri ang silid ng kanilang asawa. Hindi siya umasa sa mga sabi-sabi. Binuksan niya ang mga aparador, sinilip ang mga kahon, at tinanong ang bawat kasambahay—mahinahon ngunit matalas ang mga tanong.

Hanggang sa mapansin niya ang isang maliit na kahon sa likod ng drawer na bihirang buksan. Doon, maayos na nakalagay ang lahat ng nawawalang alahas.

Walang nawala. Walang ninakaw.

Nanlaki ang mata ni Don Rafael. Agad niyang tinawag ang asawa. Sa una, nagulat din ang ginang. Ngunit habang tumatagal ang usapan, unti-unting lumabas ang katotohanan—sa pagmamadali at kalituhan, nakalimutan pala nitong ilipat ang mga alahas matapos ang isang pagtitipon. Ngunit sa halip na aminin ang pagkakamali, may isang taong napagbuntunan ng sisi.

Isang mahirap na hardinero.

Nanahimik si Don Rafael. Hindi siya sumigaw. Ngunit ramdam ang bigat ng kanyang galit. Hindi dahil sa nawawalang alahas—kundi dahil sa kawalan ng hustisya.

Agad niyang ipinahanap si Mang Isko.

Natagpuan nila ito sa isang maliit na barung-barong sa gilid ng lungsod, nakaupo sa harap ng bahay, tila ba mas matanda ng sampung taon sa loob lamang ng isang araw. Nang makita niya ang sasakyan ng kanyang amo, agad siyang tumayo, nanginginig sa takot.

Ngunit laking gulat niya nang yumuko si Don Rafael sa harap niya.

“Patawad,” mahinang sabi ng may-ari ng mansyon. “Nagkamali kami. At mas mabigat ang kasalanan naming hinayaan ka naming mapahiya.”

Hindi napigilan ni Mang Isko ang luhang matagal niyang kinimkim. Hindi dahil sa galit—kundi dahil sa wakas, may naniwala sa kanya.

Hindi lang siya ibinalik sa trabaho. Itinaas ang kanyang sahod. Ipinag-aral ang kanyang bunso. At higit sa lahat, humingi ng public apology si Don Rafael sa harap ng lahat ng empleyado—isang bagay na bihirang gawin ng mayaman sa mahirap.

Ngunit may mas mahalagang pagbabago.

Mula noon, nagpatupad si Don Rafael ng malinaw na patakaran sa mansyon: walang huhusgahan nang walang ebidensya. Walang paratang na ibabato batay sa estado sa buhay. At higit sa lahat, ang dangal ng bawat manggagawa ay dapat igalang, anuman ang kanilang posisyon.

Ang kwento ni Mang Isko ay mabilis kumalat. Hindi dahil sa alahas—kundi dahil sa isang aral na matagal nang nakakalimutan ng marami: ang kahirapan ay hindi krimen, at ang katahimikan ay hindi ebidensya ng kasalanan.

Sa huli, ang totoong nawawala ay hindi alahas, kundi konsensya. At minsan, kailangan munang masaktan ang isang inosente bago muling matutunan ng lipunan kung ano ang tunay na hustisya.