“Isang umagang nagsimula sa maruming ilog ang nagtulak sa akin sa isang desisyong muntik nang kumitil sa takot ko at tuluyang gumising sa katotohanang hindi lahat ng tahimik ay ligtas.”

Hindi pa sumisikat ang araw nang magising ako, hindi dahil masipag akong ipinanganak kundi dahil kapag nahuli ako sa rota, may bawas ang kita at kapag may bawas ang kita, may bawas ang ulam. Kapag may bawas ang ulam, mas sumasakit ang tuhod ng nanay kong si Aling Serapina at mas nanginginig ang katawan ng pamangkin kong si Miko. Iyon ang simpleng matematikang araw araw kong binubuhay sa Sitio Maligaya.

Sa loob ng barong barong naming gawa sa yero at kahoy, sumasabay sa huni ng madaling araw ang mahinang ubo ni Miko. Bata pa siya pero parang sanay na sanay nang humigop ng hangin na may halong kalawang. Amoy putik. Amoy bulok. Amoy pagod. Ganoon ang hangin sa pampang at kahit pa masakit aminin, iyon din ang hangin na nagpalaki sa amin.

Nagbilin si nanay na huwag na sana akong magpapabasa sa ilog. Tumango ako kahit alam kong hindi ko kayang tuparin nang buo ang pangako. Ang ilog ay hindi pumipili. Sa gilid ka man o sa gitna, kapag siningil ka ng tadhana, babayaran mo.

Paglabas ko, naroon na ang mga kapwa ko basurero. May kanya kanyang kariton at kanya kanyang sugat. May tawa ng tambay sa kanto na parang paalala na kahit anong sipag mo, may mga taong gagawing biro ang dignidad mo. Sanay na ako. Natutunan kong manahimik dahil kapag sumagot ka, lalala at kapag lumala, aabot sa barangay hall at doon, may kapalit ang bawat reklamo.

Habang tinutulak ko ang kariton, tinawag ako ni Tata Ramil. Bangkero siyang matanda na ang mata ay parang imbakan ng mga lihim ng ilog. May nakita raw siyang mga sako kagabi. May amoy na hindi pang bahay. May marka ang mga kahon. Itim ang truck. Walang plaka. May kasunod na motorsiklo. Hindi taga rito ang mga tao.

Hindi na bago ang pagtatapon ng basura mula sa taas, pero nitong mga huling linggo, parang may ibang bigat. May bula ang tubig na ayaw mawala. Parang may tinatakpan ang ilog na ayaw magsalita.

Dumaan ako sa lugawan ni Aling Mercy at sandaling nakalimot sa baho ng paligid. Binigyan niya ako ng lugaw at itlog para kay Miko. Sa gitna ng pasasalamat, bumulong siya ng babala. Nag iikot daw ang kagawad. Maaga raw ang pangungutong.

Hindi pa ako nakakalayo nang marinig ko ang tunog ng sapatos sa semento. Dumating si Kagawad Damaso, nakapolo at may ngiting hindi umaabot sa mata. Tinanong niya kung masipag ba akong magbigay. Ipinaalala niya na ang kabaitan niya ay may presyo at ang hindi magbigay ay may kapalit na mas mabigat na ruta. Ang dulo. Ang lugar na ayaw hawakan ng iba.

Nilunok ko ang sagot ko. Hindi dahil wala akong sasabihin kundi dahil ayokong mabasag sa harap ng lahat. Umalis siya na parang wala lang habang naiwan akong parang basang papel.

Sinubukan kong magsumbong kay Junjun, batang tanod na halatang takot din sa sarili niyang anino. Sinabi niyang utos daw iyon at kapag ako ang naging maingay, ako ang tatapalan. Doon ko naramdaman ang bigat ng mundong matagal ko nang pasan.

Sa gitna ng ruta, may nakilala akong bagong mukha. Si Maela, isang guro na may mata para sa ilog at tapang para magsimula sa maliit. Cleanup drive. Dokumentasyon. Listahan ng mga lugar na laging tinatapunan. Sa unang pagkakataon, may umapoy na kakaibang init sa dibdib ko. Hindi galit. Hindi takot. Pag asa.

Umuwi akong dala ang papel na may numero niya at ang bigat ng babala ng mundo. Kinabukasan, dumami ang senyales. Usap usapan tungkol sa riverfront development. Boulevard. Commercial strip. Mga salitang maganda pakinggan pero alam kong may lulunukin.

Nakilala ko sina Lauro Dizon at Gorio Kintanar. May survey daw. Relocation. Para sa progreso. Para sa ikabubuti ng lahat. Pero ang tono nila ay parang alambre na nakabalot sa pangako. Huwag daw maingay. May mga bagay na ayaw mapag usapan.

Sa barangay hall, muling hinarap ako ni Kagawad Damaso. May sobre sa mesa. May banta sa likod ng ngiti. Kapag may nangyari sa kariton ko, aksidente raw iyon. Lumabas akong masikip ang dibdib at dumiretso sa ilog.

Doon ko nakita si Tata Ramil. May itim na van daw na tumigil. May dalawang batang malinis. Hindi taga rito. Kinabahan ako kahit hindi ko pa alam kung bakit.

Hindi nagtagal, dumating sina Kyla at Enzo. Mga batang hindi dapat naglalaro sa pampang na iyon. Sa isang iglap, dumulas si Enzo at nahulog sa tubig. Kasunod si Kyla. Sigawan. Panic. Walang gustong sumugal.

Tumalon ako.

Hindi dahil matapang ako kundi dahil alam ko ang pakiramdam ng mawalan. Lumangoy ako sa tubig na may putik at lihim. Hinawakan ko ang kamay ni Kyla. Isang hila, isang dasal. Nakuha namin siya. Pero si Enzo, lumubog.

Sumisid ako. May humila sa binti ko. May sako sa ilalim. Pero nakita ko ang kamay ng bata. Hinila ko siya paitaas. Sa bangka, walang tunog si Enzo. Hangin. Hinga. Dasal. Sa lupa, may umubo. Buhay.

Sa gitna ng kaguluhan, dumating ang itim na van. Bumaba ang isang babaeng wasak sa takot. Si Miranda. Ina. Yakap niya ang mga anak na parang ibinabalik sa dibdib. Tumingala siya sa akin at sa unang pagkakataon, naramdaman kong may nakakita sa akin hindi bilang basurero kundi bilang tao.

Sa clinic, tinanong niya ako kung bakit ako tumalon. Hindi ko alam kung paano ipapaliwanag na minsan, kapag hindi ka gumalaw, mas masakit ang manatiling buhay. Kinabukasan, kumatok siya sa pinto namin. Walang yabang. Walang kamera. Tiningnan niya ang bahay namin at ang nanay kong nanginginig ang tuhod.

Hindi siya nangako ng himala. Nangako siya ng tulong na malinaw. Legal. Medikal. Proteksyon. At higit sa lahat, hindi niya kami hahayaan na manahimik ang ilog habang may nilulunod na katotohanan.

Hindi naging madali ang mga sumunod na araw. May banta. May titig. May mga taong umatras. Pero may mga tumayo rin. Si Maela. Si Tata Ramil. Mga magulang. Mga batang ayaw nang masanay sa bahala na.

Nabunyag ang mga sako. Ang proyekto. Ang mga utos. Ang mga perang dumaan sa ilalim ng mesa. Hindi agad nakulong ang lahat, pero nagsimula ang pagguho ng katahimikan.

Ngayon, gising pa rin ako bago sumikat ang araw. Basurero pa rin ako. Pero kapag tinutulak ko ang kariton, hindi na lang ako naglilinis ng kalsada. May ilog na unti unting humihinga. May mga batang naglalaro nang mas malayo sa panganib. May nanay na hindi na nanginginig sa gutom.

At tuwing dadaan ako sa pampang, alam kong minsan, sapat na ang isang hakbang para baguhin ang agos. Kahit ikaw ay galing sa gilid. Kahit buong buhay mo ay tinuruan kang manahimik.