“Sa gabing walang bituin, may isang desisyong ginawa ako sa harap ng bakal na bakod na maghihiwalay sa dati kong buhay at sa laban na hindi ko kailanman hiniling pero kailangan kong panindigan.”

Hindi sanay si Lira May Kumos na magmakaawa. Ako iyon. Ako si Lira. Kahit kailan, ayokong marinig ang sarili kong boses na nanginginig sa harap ng ibang tao. Ayokong makita ang awa sa mga mata nila. Pero noong gabing iyon, habang sinasampal ng malamig na hangin ang basang buhok ko at kumakapit ang putik sa laylayan ng lumang palda, wala na akong pagpipilian. Hawak ko ang kamay ng kapatid kong si Bambi at yakap ko si Nono na nanginginig sa lagnat, at alam kong kahit ayaw ko, kailangan kong lumunok ng pride para mabuhay kami.

Sa gilid ng kalsada ng Barangay San Isidro, nandoon ang dalawang sako ng damit at isang karton ng mga gamit naming hindi pa tuluyang nalalaglag sa bangin ng kahirapan. Mga lumang notebook na amoy papel at pawis, isang deosaryo na halos mabura na ang mga ukit, at isang litrato ng lalaking naka-uniform pang-construction. Ang tatay naming si Rogelio. Tuwing titignan ko ang larawang iyon, parang bumibigat ang hangin sa dibdib ko.

“Ate,” mahinang tawag ni Bambi, nanginginig ang boses.

Pilit kong pinakalma ang bunso naming kapatid. “Baka may masisilungan pa tayo sa waiting shed,” sabi ko kahit hindi ako sigurado sa sinasabi ko. Tumingala ako sa langit na halos walang bituin. Ang mga ilaw ng malalayong bahay ay parang mga matang nakapikit. Nariyan pero ayaw tumingin. Gusto kong sumigaw. Gusto kong isigaw sa mundo na hindi ito patas. Pero matagal ko nang natutunan na ang sigaw ay hindi nagpapahinto sa gutom at hindi nagpapagaling sa may sakit.

“Doon muna,” sabi ko, pilit buo ang boses. “Hawak ka kay Nono. Ako ang magdadala ng sako.”

Habang binubuhat ko ang sako, dumulas ang paa ko sa putik. Muntik na akong maupo sa lupa pero naagapan ko. Ilang hakbang pa lang, ramdam ko na ang kirot sa balikat ko. Hindi lang sa bigat ng sako kundi sa bigat ng responsibilidad na matagal nang nakaatang sa akin.

Kung may magtatanong kung kailan nagsimula ang lahat, sasabihin kong noong namatay si Tatay Rogelio. Isang umaga, lumabas siyang masaya. May baon na pandesal. May halik sa noo ko. May biro kay Bambi. May tapik sa ulo ni Nono. “Pagkasweldo, bibili tayo ng bagong tsinelas,” sabi niya. Parang sigurado siyang may bukas pa.

Pero kinagabihan, dumating ang balita. Aksidente sa construction site. Nahulog ang bakal. Walang sapat na harness, sabi ng mga kasamahan niya. Tinakpan ang katawan niya ng lumang trapal. Doon naputol ang kislap sa buhay naming magkakapatid.

Pagkatapos noon, parang domino ang lahat. Na-stroke si Nanay Amparo sa sobrang stress. Naging mabigat ang galaw niya, mabagal ang pananalita. Naubos ang kaunting ipon sa gamot at therapy. Pinilit naming bayaran ang inuupahan naming maliit na bahay hanggang sa dumating ang araw na tumayo sa pintuan ang lalaking hindi namin kilala pero pamilyar ang tono ng boses. Singil.

Si Deno Madriga. Taga-singil sa barangay.

“Lira May,” sabi niya noon na parang kaibigan lang. “Utang ng tatay mo. Utang niyo na ngayon.”

“Nawala po kaming gano’n,” nanginginig kong sagot habang nakaharang sa harap ni Nanay na nakaupo sa plastik na silya.

“Huwag mo akong paaasahin,” sagot niya. “May araw ka lang. Kung wala, kukunin natin mga gamit niyo. O baka mas masakit pa.”

Kahit anong pakiusap ko, kahit anong pangako na magtatrabaho ako, hindi tumigil ang pananakot. At dahil ayokong mas lalong madamay ang mga kapatid ko, mas pinili kong umalis.

Kaya noong gabing iyon, kasama sina Bambi at Nono, naglakad kami papunta sa tanging lugar na alam kong may ilaw, may trabaho, at may mga taong may kaya. Ang mansyon ng mga Valderama.

Hindi ko alam kung paano ako napadpad doon. Parang hinila lang ako ng pag-asang manipis pero buhay. Habang lumalapit kami, lumalakas ang ilaw ng mga poste na parang mga sundalong nagbabantay. Mataas ang bakod. Bakal ang gate. Sa loob, may mga punong parang hindi kailanman dumikit ang alikabok.

“Ate, dito ba?” bulong ni Bambi. “Baka paalisin tayo.”

“Subukan natin,” sagot ko. “Wala na tayong iba.”

Tumigil kami sa harap ng gate. May maliit na guard house sa gilid. Ilang segundo pa, may lumabas na matandang lalaki na matikas ang tindig. May flashlight sa kamay. Si Mang Ramil Suyo.

“Sino kayo?” tanong niya, matalim ang boses.

“Pasensya na po,” sabi ko. “Naghahanap lang po ako ng trabaho. Kahit ano po. May dala lang po akong mga kapatid.”

Tinamaan ng ilaw ang mukha ni Nono, maputla at nanginginig. “Gabi na,” sabi ni Mang Ramil. “Hindi ito evacuation center. Umalis na kayo.”

Parang sinampal ako ng hangin. Pero hindi ako umatras.

“Please po,” sabi ko. “May sakit po ang bunso ko. Kahit sa labas lang po. Huwag lang po sa kalsada.”

Saglit siyang natahimik. Tumingin siya sa loob ng gate, saka bumuntong-hininga. “Sandali.”

Maya-maya, may bumukas na maliit na pinto. Lumabas ang isang lalaking tuwid ang tindig, malinis ang itsura. Hindi siya mukhang artista. Mukha siyang sanay magdesisyon sa isang tingin.

“Trabaho?” tanong niya diretso.

“Opo,” sagot ko. “Kahit ano po.”

Tumingin siya sa mga kapatid ko. Tumigil ang mata niya kay Nono. May bahagyang pagbabago sa mukha niya.

“Bakit kayo nandito sa oras na ’to?”

Hindi ko na napigilan. Lumabas lahat. Ang pagkamatay ni Tatay. Ang pagkakasakit ni Nanay. Ang utang. Ang banta. Ang kawalan.

“Hindi kita papapasukin sa loob,” sabi niya. Parang bumagsak ang mundo ko. Pero itinuloy niya. “Pero hindi kita hahayaang matulog sa kalsada.”

Nag-utos siya. Kubo sa labas ng bakod. Kumot. Gamot. Pansamantala.

Hindi ko alam kung dapat ba akong masaktan o magpasalamat. Pero nang makita kong nanginginig si Nono, lumuhod ang loob ko.

“Maraming salamat po,” sabi ko.

Sa gabing iyon, sa loob ng maliit na kubo, napagtanto ko ang isang bagay. Ang kubo ay hindi lang silungan. Isa itong linya. Nasa labas pa rin kami ng mundo ng mayayaman. Pero buhay kami.

At habang pinapakinggan ko ang mahina ngunit tuloy-tuloy na paghinga ng mga kapatid ko, ipinangako ko sa sarili ko na kahit nasa labas pa kami ng bakod, hindi ako hihinto. Dahil ang laban ko ay hindi lang para sa bubong, kundi para sa dignidad, at para sa araw na hindi na ako kailangang magmakaawa kailanman.