“May mga sakripisyong akala mo ay lilipas lang, pero darating ang araw na babalik ang lahat ng luha para maningil ng katotohanan.”

Ako ang ina na tinatawag nilang mahina ang katawan pero matigas ang puso. Madaling araw pa lang gising na ako, hindi dahil sa orasan kundi dahil sa gutom na matagal ko nang kinikimkim. Hindi gutom sa pagkain, kundi gutom sa pag-asa. Sa bawat pagbangon ko, pakiramdam ko ay may nakapatong na bato sa dibdib ko, pero kailangan kong bumangon. May apat akong anak na umaasa sa akin. Hindi ako pwedeng huminto.

Maaga akong pumupunta sa construction site. Babae ako, oo, pero wala akong pagpipilian. Nagbubuhat ako ng bato, buhangin, kahit nanginginig ang mga braso ko. Madalas akong sabihan ng mga kasamahan ko na umuwi na lang at magpahinga. Sinasabi nila, “Ate, huwag ka nang magtrabaho, kumain ka na.” Ngumingiti lang ako. Hindi nila alam, kung hihinto ako, titigil din ang pangarap ng mga anak ko.

Maaga kinuha ng Diyos ang asawa ko. Naiwan ako na may isang anak sa sariling dugo at tatlong batang inampon ko na parang tunay kong laman at dugo. Ngayon, lahat sila ay nasa edad na kailangang mag-aral. Sa akin lang sila umaasa. Walang ibang sasalo kapag bumigay ako.

May mga gabing uuwi akong hilo sa pagod. Minsan, hindi na ako kumakain. Itinatali ko ang tiyan ko ng tela para hindi maramdaman ang gutom. Mas mahalaga na busog ang mga anak ko. Kapag uuwi ako, sasalubungin nila ako ng mga ngiting parang araw. “Mama, may dala ka bang pagkain?” Kahit pagod, doon ako humuhugot ng lakas.

Isang gabi, binilang ko ang pera namin. Pinag-ipunan ko na ang lahat, sinuri ko pati mga barya. Tatlumpu’t limang piso na lang ang natira. Hindi sapat para sa matrikula ng apat na bata. Naramdaman ko ang bigat sa dibdib ko. Umupo kaming lahat sa sahig….Ang buong kwento!⬇️ Tahimik sila, parang alam na nila ang mangyayari.

Ang isa kong anak ang unang nagsalita. Hindi raw siya mag-aaral. Siya raw ang may pinakamababang marka. Mas mabuti raw na ang tatlo ang pumasok. Isa-isa silang nag-alok ng sakripisyo. May nagsabing magbabantay na lang ng baboy. May nagsabing magtatrabaho na lang. Para akong sinasaksak sa puso sa bawat salitang lumalabas sa bibig nila.

Nagbunutan kami. Isang papel ang may pulang marka. Parang alam na ng langit ang resulta. Hindi siya nabunot. Hindi siya makakapag-aral. Nang makita ko ang mukha niya, pilit na matapang pero puno ng lungkot, doon ako halos gumuho. Sinisi ko ang sarili ko. Ako ang ina, ako ang dapat sumalo ng sakit, hindi sila.

Lumipas ang mga taon. Ang mga anak kong nakaalis para mag-aral ay nagsikap. Umalis sila sa bundok, dala ang pangarap na balang araw babalik sila para sa akin. Naiwan ako sa nayon, patuloy na nagtratrabaho kahit humihina na ang katawan ko. Madalas akong mahilo. Isang araw, sinabi ng doktor na malnourished na ako. Hindi raw ako kumakain ng maayos. Ngumiti lang ako. Paano ako kakain kung may mga anak akong kailangang pakainin?

May isang anak akong nagpasya na magtrabaho sa siyudad. Sabi niya, siya raw ang magtataguyod sa akin. Ayaw ko sana. Gusto ko mag-aral siya. Pero matigas ang ulo niya. Umalis siya, dala ang pangako na babalik.

Sampung taon ang lumipas. Walang balita. Walang sulat. Walang tawag. Sa nayon, pinag-uusapan nila ako. Sabi nila, iniwan daw ako ng mga anak ko. May ilan pang nagsabing hindi raw marunong tumanaw ng utang na loob ang mga batang pinalaki ko. Ngumingiti lang ako. Sa puso ko, naniniwala pa rin ako.

Isang araw, may balita. May ikakasal daw sa lungsod. Pangalan ng anak ko ang nabanggit. Para akong binuhusan ng malamig na tubig. Ikakasal na siya at hindi man lang ako inanyayahan. Hindi ako nagdalawang-isip. Naglakad ako, sumakay sa sasakyang hiniram pa sa kapitbahay. Dala ko ang mga lokal na produkto, itlog, manok, pagkain na niluto ko pa kinaumagahan.

Pagdating ko sa hotel, pakiramdam ko ay hindi ako nababagay sa lugar. Malinis, maliwanag, mamahalin. Sinabihan ako ng guwardiya na umalis. Akala niya namumulot lang ako ng basura. Sinabi ko na anak ko ang ikakasal. Hindi siya naniwala. Hanggang sa may lumabas at tinawag ang pangalan ng anak ko.

Nang magkita kami, nakita ko sa mata niya ang gulat at takot. Hindi saya. Takot. Doon ko naintindihan. Itinago niya ako. Sinabi niya sa iba na nag-travel ako sa ibang bansa. Nakita ko ang babaeng pakakasalan niya. Maganda, maayos, malinis. At ako, marumi, pagod, puno ng alikabok ng buhay.

Inalok nila akong maging katulong. Sabi nila, babayaran daw ako buwan-buwan. Para akong binagsakan ng langit at lupa. Anak ko ang kaharap ko, pero itinuring niya akong estranghero. Gusto ko lang sanang makita ang kasal niya. Kahit isang sulyap lang.

May isa pang anak ko ang dumating. Siya ang nawalay sa amin noon. Nang makita niya ako, yumakap siya. Tinawag niya akong nanay. Sa harap ng lahat, sinabi niyang ako ang nagpalaki sa kanya. Ako ang nagpaaral. Kung hindi raw ako tatanggapin, aalis siya.

Doon ko naramdaman na hindi nasayang ang lahat ng sakripisyo ko. Hindi lahat ng anak ko ay nakalimot. Hindi lahat ay ikinahiya ako.

Sa huli, hindi ako pumasok sa kasal. Umuwi ako dala ang tahimik na sakit at tahimik na pagmamahal. Pero sa puso ko, alam kong kahit ilang beses akong masaktan, pipiliin ko pa ring maging ina. Dahil ang pagiging ina, hindi natatapos sa sugat o sa luha. Nagtatapos lang ito kapag tumigil ka nang magmahal. At iyon, kailanman, hindi ko kayang gawin.