Alas-kwatro pa lang ng madaling araw ay gising na gising na si Nanay Choleng. Sa katunayan, halos hindi siya nakatulog kagabi sa sobrang excitement at kaba. Ito ang araw na pinakahihintay niya sa buong buhay niya—ang flight nila papuntang Honolulu, Hawaii. Regalo daw ito ng kanyang anak na si Jericho at ng asawa nitong si Mitch para sa kanyang ika-65 na kaarawan at bilang pasasalamat sa pagbebenta ni Nanay Choleng ng kanyang kaisa-isang lupain sa probinsya para ipuhunan sa negosyo ng mag-asawa. Sa buong buhay ni Nanay Choleng, puro trabaho sa bukid at pagtitipid ang inatupag niya para mapagtapos si Jericho sa pagka-Engineer. Ngayon, sa wakas, mararanasan na niyang mag-relax, makakita ng ibang bansa, at makasama ang kanyang pamilya sa isang grandeng bakasyon. Suot niya ang kanyang pinakamagandang floral na blouse at slacks na binili pa niya sa mall noong nakaraang linggo, at hila-hila niya ang dalawang malalaking maleta na puno ng dried mangoes, polvoron, at kung anu-ano pang pasalubong para sa mga pinsan niya na nasa Honolulu.

Pagdating sa NAIA Terminal 3, manghang-mangha si Nanay Choleng sa dami ng tao at laki ng paliparan. “Ang ganda pala dito, anak,” sabi niya kay Jericho habang nakahawak sa braso nito. Si Jericho naman ay abala sa kanyang cellphone, tila may katext na importante, habang si Mitch ay panay ang irap at reklamo sa init, kahit naka-aircon naman ang airport. “Bilisan niyo na, baka ma-late tayo sa check-in,” masungit na sabi ni Mitch habang hila ang sarili niyang mga designer luggage. Halatang ayaw ng manugang na kasama ang biyenan, pero pilit na ngumingiti si Nanay Choleng. Iniisip niya na baka stress lang ito sa biyahe at pagod sa pag-iimpake. Ayaw niyang sirain ang mood. Ito ang pangarap niya, ang makasakay ng eroplano kasama ang anak.

Nang dumating sila sa check-in counter ng airline, ibinigay ni Jericho at Mitch ang kanilang mga pasaporte sa ground attendant. Masaya silang nag-uusap habang tinatatakan ang kanilang mga dokumento. Pero nang hingin na ang pasaporte ni Nanay Choleng, biglang nagbago ang ekspresyon ni Jericho. Nagkunwari itong naghahalungkat sa kanyang bag, binuksan ang bawat zipper, at pinagpawisan nang malapot. “Hon, nasaan ang ticket ni Mama? Diba nasa iyo?” tanong niya kay Mitch na may halong “acting” na pang-pelikula. “Ha? Nasa iyo! Ikaw ang nag-print kagabi! Binigay ko sa’yo sa ibabaw ng mesa!” sagot ni Mitch na kunwari ay nagugulat din. Nagtinginan ang mag-asawa, isang tinginan na puno ng lihim na mensahe. Humarap si Jericho sa ina na parang problemadong-problemado at punong-puno ng pagsisisi ang mukha.

“Ma… parang may problema,” kamot-ulong sabi ni Jericho, hindi makatingin nang diretso sa mata ng matanda. “Nakalimutan ko yatang i-book o naiwan ko ‘yung ticket mo. Hindi ko makita sa email ko, baka hindi nag-proceed ‘yung payment nung sa’yo.” Nanlaki ang mga mata ni Nanay Choleng. Bumilis ang tibok ng puso niya. “Ano? Paano ‘yan anak? Hindi ba pwedeng gawan ng paraan? Andito na tayo oh. Baka pwedeng kausapin ‘yung babae?” tanong niya nang may kaba. Ang attendant naman ay nagche-check sa computer. “Sir, I’m sorry, pero fully booked po ang flight na ito. Wala na pong available seat. Ang next available flight po ay bukas pa ng gabi, at napakamahal na po ng rebooking fee kung sakali.”

Humarap si Jericho sa ina, hawak ang balikat nito. “Ma, ganito na lang. Mauna na kami ni Mitch. Sayang naman kung ma-forfeit ‘yung hotel at tour namin na nabayaran na. Hindi pwedeng i-refund ‘yun eh. Umuwi ka na lang muna sa bahay. Next time na lang kita isasama. Babawi ako, promise. Baka sa birthday mo na lang ulit next year.” Parang pinagsakluban ng langit at lupa si Nanay Choleng. Ang tuhod niya ay nanghina. “Anak… nakabihis na ako. Naka-paalam na ako sa mga kumare ko sa probinsya. Sabi ko nasa Hawaii na ako bukas. Nakakahiya naman kung uuwi ako. Kahit sa susunod na flight na lang ako? Maghihintay ako dito.”

Sumingit si Mitch, mataray at walang pasensya. “Ma, ang mahal ng ticket bukas! Wala na kaming budget. Ang dala naming pera ay sakto lang para sa amin. Umuwi na lang kayo! Ang kulit naman eh. Matanda na kayo, baka hindi niyo rin kayanin ang biyahe, sasakit lang ang likod niyo. Isa pa, wala nang magbabantay ng bahay. Mabuti pa, ikaw na lang muna magbantay.” Hinila ni Mitch si Jericho. “Tara na, Jeric. Male-late na tayo sa boarding. Iwan mo na ‘yan diyan, malaki na ‘yan, alam na niya ang daan pauwi.” Walang nagawa si Nanay Choleng. Nakita niyang tinalikuran siya ng kanyang kaisa-isang anak. Nakita niyang naglakad sila papasok sa Immigration nang hindi man lang lumilingon para mag-bye. Iniwan siya doon, nakatayo sa gitna ng airport, kasama ang kanyang mga maleta at ang kanyang durog na puso.

Ang mga luha ni Nanay Choleng ay nagsimulang pumatak. Hindi dahil sa hindi siya nakasama sa Hawaii, kundi dahil naramdaman niyang hindi siya mahalaga. Naramdaman niyang “sabit” lang siya sa buhay ng anak na ibinuwis niya ang lahat. Ang perang ginamit nila para sa negosyo, ang perang pambili ng ticket nila, galing lahat ‘yun sa lupang ibinenta niya. At ngayon, ni ticket, hindi siya binilhan? Umupo si Nanay Choleng sa isang bench sa labas ng airport, hinihintay ang Grab na tinawag ng guard para sa kanya dahil naawa ito. Habang nakatulala sa mga sasakyang dumadaan, naalala niya ang sinabi ni Jericho noong isang linggo. “Ma, kailangan nating ilipat ‘yung natirang pera mo sa joint account natin para madaling ipakita sa Embassy na may show money tayo, at para magamit namin ‘yung Platinum Credit Card mo kasi mas malaki ang limit nun, pang-emergency sa abroad.” Dahil sa tiwala, pumayag si Nanay Choleng. Ang ipon niya mula sa pagbebenta ng lupa—na nagkakahalaga ng limang milyon—ay nasa account na hawak ni Jericho. Ang credit card na gamit ni Jericho ay extension lang ng card niya.

Biglang nagliwanag ang isip ni Nanay Choleng. Hindi ticket ang nakalimutan. Sinadya iyon. Plano talaga nilang iwan siya. Ginamit lang siya para sa pera, para sa puhunan, at ngayong nakuha na nila ang gusto nila, itinapon na siya na parang basahan. Tumigil ang pag-iyak ni Nanay Choleng. Pinunasan niya ang kanyang luha gamit ang panyo. Ang lungkot sa kanyang mukha ay napalitan ng galit—isang tahimik ngunit matinding galit ng isang inang inabuso ang kabaitan. Kinuha niya ang kanyang lumang cellphone. Tinawagan niya ang kanyang bank manager na matagal na niyang kakilala dahil kliyente ito ng yumao niyang asawa.

“Hello, Mr. Tan? Si Choleng ito,” bati niya, ang boses ay nanginginig pero buo ang loob. “Oo… may favor ako. Urgent. Yung Platinum Credit Card na hawak ng anak ko? Yung extension card? Paki-block ngayon din. As in now na. Report it as lost or stolen. At yung joint account namin? Ilipat mo lahat ng laman pabalik sa personal savings ko na ako lang ang may access. Freeze mo ang account na ‘yun. Ngayon na.” Nagulat ang manager sa kabilang linya. “Are you sure, Ma’am Choleng? Nasa abroad ang anak niyo, baka magka-problema sila.” Huminga nang malalim si Nanay Choleng. “Siguradong-sigurado ako, Mr. Tan. Kung kaya nila akong iwan sa ere, kaya ko rin silang putulan ng pakpak. Gawin mo na.”

Pagkababa ng telepono, sumakay si Nanay Choleng sa taxi. “Saan po tayo, Lola?” tanong ng driver. “Sa pinakamagandang hotel sa Pasay. Mag-iistaycation ako,” sagot ni Nanay. Kung hindi siya makakapag-Hawaii, dadalhin niya ang Hawaii sa sarili niya.

Samantala, lumapag na sina Jericho at Mitch sa Honolulu, Hawaii makalipas ang mahabang biyahe. Tuwang-tuwa sila. “Sa wakas, Hon! Solo natin ang bakasyon! Walang istorbo! Buti na lang magaling tayong umarte kanina,” tawa ni Mitch habang naglalakad sila sa airport, hila ang mga maleta. “Oo nga, panira lang si Mama kung sumama pa. Iika-ika maglakad, bagal kumilos. At least, gamit natin ang pera niya pang-shopping at pang-hotel!” sagot ni Jericho, na tila nawalan na ng konsensya dahil sa impluwensya ng asawa. Pumunta sila sa car rental para kunin ang nireserba nilang convertible sports car. Gusto nilang mag-ikot sa isla nang may style. Inabot ni Jericho ang credit card ni Nanay Choleng. “Swipe it all, insurance and everything,” mayabang na sabi ni Jericho sa American attendant.

Ilang sandali pa, bumalik ang staff, nakakunot ang noo. “Sir, declined po ang card.” Nagulat si Jericho. “Ha? Imposible! Platinum ‘yan! May malaking limit ‘yan! Try again!” utos niya. Sinubukan ulit ng staff. Declined. “Do you have another card, Sir?” tanong ng staff. Sinubukan ni Jericho ang debit card ng joint account nila. “Insufficient funds or Account Frozen,” ang lumabas sa terminal. Namutla si Jericho. Nanlamig ang buong katawan niya. “Hon, anong nangyayari?” taranta ni Mitch. “Wala tayong cash! Pambayad lang sa taxi ang dala ko kasi sabi mo card lahat ang gamitin natin para sa points!” Sinubukan nilang tumawag sa bangko pero dahil international call at wala silang roaming, nahirapan sila.

Gutud-gutom na sila at pagod. Wala silang masakyan. Wala silang matuluyan dahil kailangan ng card para sa security deposit ng hotel. Sa huli, napilitan silang gamitin ang natitirang barya para tumawag sa Pilipinas gamit ang payphone sa airport. Tinawagan ni Jericho si Nanay Choleng.

Sa isang luxury hotel sa Manila, nakahiga si Nanay Choleng sa malambot na kama, naka-robe, at kumakain ng room service na steak at lobster. Nanonood siya ng TV nang mag-ring ang cellphone niya. Nakita niya ang numero. Unknown number galing Hawaii. Alam na niya kung sino ito. Sinagot niya ito nang kalmado.

“Ma! Ma, sagutin mo!” sigaw ni Jericho sa kabilang linya, halatang nagpapanic. “May problema sa bangko! Hindi gumagana ang mga card! Wala kaming pambayad sa hotel! Wala kaming pambayad sa sasakyan! Na-stranded kami dito sa airport sa Hawaii! Gutom na kami! Tumawag ka sa bangko, ayusin mo ‘to! Sabihin mo sa kanila na i-unblock ang card!” Uminom muna ng tubig si Nanay Choleng bago sumagot. Nanguya pa siya ng steak. “Hello, anak? Nasa Hawaii na pala kayo. Maganda ba diyan? Mainit ba?”

“Ma! Huwag ka nang magtanong ng kung anu-ano! Ayusin mo ang pera! Mamatay kami sa gutom dito! Wala kaming matutuluyan!” sigaw ni Mitch sa background, na tila umiiyak na sa galit. “Ah, ganun ba?” malumanay na sabi ni Nanay Choleng. “Anak, naalala mo ‘yung sabi mo kanina sa airport? Sabi mo, ‘Nakalimutan ko ang ticket mo.’ Ngayon, may sasabihin din ako sa’yo.”

“Ano ‘yun Ma?! Bilisan mo! Ubos na ang coins ko!” sigaw ni Jericho.

“Nakalimutan ko ring sabihin sa’yo… na ako ang may-ari ng perang winaldas niyo. Ako ang may-ari ng lupang binenta para diyan. At dahil iniwan niyo ako, at dahil kinalimutan niyo ako, kinalimutan ko na rin na may anak ako. Pinaputol ko na ang lahat. Blocked na ang cards. Frozen na ang accounts. Good luck sa bakasyon niyo. Enjoyin niyo ang fresh air diyan, libre naman ‘yun.”

“Ma! Hindi mo pwedeng gawin ‘to! Mamatay kami dito! Ma! Patawarin mo na kami! Uuwi na kami!” iyak ni Jericho.

“Umuwi na lang kayo,” ganti ni Nanay Choleng gamit ang linyang sinabi sa kanya kanina. “Kung may pamasahe pa kayo. Kung wala, maghugas kayo ng pinggan diyan o lumangoy kayo pauwi. Matatanda na kayo, kaya niyo na ‘yan.” Binabaan ni Nanay Choleng ang telepono. Pinatay niya ito at inilagay sa gilid. Huminga siya nang malalim. Sa unang pagkakataon matapos ang maraming taon, nakaramdam siya ng gaan sa loob. Hindi na siya magpapaka-martir. Hindi na siya magpapa-api.

Ang nangyari kina Jericho at Mitch? Naging bangungot ang kanilang “Dream Vacation.” Napilitan silang matulog sa sahig ng airport ng dalawang gabi. Kinailangan nilang magbenta ng mga dala nilang gadgets at designer bags sa murang halaga para lang makakain at makabili ng ticket pauwi—sa economy class, na may tatlong stop-over. Umuwi silang luhaan, gutom, at amoy-pawis. Pagbalik nila ng Pilipinas, dumiretso sila sa bahay ni Nanay. Pero pagdating nila, may nakapaskil na “FOR SALE” sa gate. Ibinenta na pala ni Nanay Choleng ang bahay (na nakapangalan pa rin sa kanya dahil hindi pa niya naililipat ang titulo kay Jericho).

Wala na si Nanay Choleng. Lumipat na siya sa isang exclusive retirement village sa Tagaytay kung saan siya ay reyna. May sarili siyang nurse, may mga bagong kaibigan na mga donya, at nagta-travel sila sa iba’t ibang lugar—gamit ang sarili niyang pera. Sinubukan siyang suyuin nina Jericho, lumuhod, umiyak, nagmakaawa. Pero sarado na ang pinto ni Nanay. Natuto na siya.

Napatunayan ng kwentong ito na ang anak na hindi marunong lumingon at magpahalaga sa magulang ay aabutin ng karma sa paraang hindi nila inaasahan. Ang pera ay nauubos, pero ang sakit na idinulot nila sa ina ay may kapalit na habambuhay na pagsisisi. Ang ina ay kayang tiisin ang lahat para sa anak, pero kapag ang dignidad na niya ang tinapakan, kaya rin niyang maging matigas para turuan sila ng leksyon.