Sa isang masikip na apartment sa gitna ng mausok at maingay na Maynila, nakatira ang pamilya ni Ramon. Kasama niya ang kanyang asawang si Carla, ang kanilang dalawang anak na nag-aaral, at ang kanyang ama na si Lolo Tasyo. Si Lolo Tasyo ay otsenta’y singko anyos na. Mahina na ang pandinig, malabo ang mata, at hirap na sa paglalakad dahil sa rayuma. Mula nang pumanaw ang kanyang asawang si Nanay Luring limang taon na ang nakararaan sa probinsya, kinuha siya ni Ramon para alagaan sa Maynila. Pero ang “pag-aalaga” ay tila naging isang obligasyon na lang na mabigat sa dibdib ni Ramon. Abala si Ramon sa trabaho bilang factory worker, habang si Carla naman ay nagtitinda sa palengke. Ang buhay nila ay isang walang katapusang cycle ng trabaho, bayad-utang, at pagod. Sa gitna ng gulo ng kanilang buhay, si Lolo Tasyo ay madalas na nakaupo lang sa isang sulok, nakadungaw sa bintana na ang tanawin ay pader ng kabilang bahay.

Isang gabi, habang naghahapunan ang pamilya, basag ang boses na nagsalita si Lolo Tasyo. “Mon… anak…” tawag niya. Hindi lumingon si Ramon, subo-subo ang kanin. “Ano ‘yun Tay? Bilisan niyo kumain, huhugasan pa ni Carla ‘yan.” Huminga nang malalim ang matanda. “Anak… baka pwede naman tayong pumunta sa dagat? Gusto ko sanang makita ang dagat. Kahit saglit lang.” Napatigil si Carla sa pagnguya. Si Ramon naman ay ibinaba ang kutsara nang padabog. “Tay naman! Ilang beses ko bang sasabihin sa’yo? Wala tayong budget para diyan! Ang mahal ng pamasahe, ang mahal ng cottage, ang mahal ng pagkain! Ang dami nating bayarin sa kuryente at tubig, tapos beach pa ang iisipin mo?”

“Hindi naman kailangan ng cottage, anak,” mahinahong paliwanag ni Lolo Tasyo, nanginginig ang mga kamay. “Kahit sandali lang. Kahit silipin lang natin. May gusto lang akong gawin.” Sumingit si Carla, “Tay, naiintindihan naman namin kayo, pero tignan niyo naman ang sitwasyon natin. Pagod na pagod na si Ramon sa trabaho. Sa day-off niya, gusto niyan magpahinga, hindi bumiyahe ng malayo. Dito na lang kayo manood ng TV. May dagat naman sa palabas.” Yumuko si Lolo Tasyo. “Pasensya na… sige, huwag na lang.”

Lumipas ang mga linggo, pero ang hiling ni Lolo Tasyo ay naging paulit-ulit. Tuwing umaga, tinatanong niya ang apo niyang si Kevin. “Apo, anong petsa na?” Kapag sinasabi ni Kevin ang petsa, bibilang ang matanda sa kanyang mga daliri at bubulong, “Malapit na… malapit na.” Minsan, nakita ni Ramon si Lolo Tasyo na nag-iimpake ng kanyang mga lumang damit sa isang supot. “Tay! Saan ka pupunta?!” galit na tanong ni Ramon. “Sa dagat… baka may dumaan na bus…” sagot ng matanda na parang bata. Hinablot ni Ramon ang supot. “Wala kang pupuntahan! Maliligaw ka lang! Dadagdag ka pa sa problema ko eh! Umupo ka diyan!” Sa sobrang inis, nasigawan niya nang husto ang ama. Nakita niya ang luha na tumulo sa mata ni Lolo Tasyo, pero tinalikuran niya ito dahil sa pagod sa trabaho.

Dumating ang buwan ng Oktubre. Napansin ng pamilya na humihina na lalo si Lolo Tasyo. Hindi na ito halos kumakain. Laging nakatulala. Pero tuwing lalapit si Ramon, iisa lang ang binubulong nito: “Dagat… dagat…” Naging iritable na si Ramon. “Tay! Tama na ‘yan! Ano bang meron sa dagat?! Puro alat at buhangin lang ‘yun! Mamamatay ka na lang, dagat pa rin ang nasa isip mo!” Isang gabi, narinig ni Kevin ang Lolo niya na nagdarasal. “Lord, bigyan niyo pa po ako ng lakas… kahit umabot lang ako sa ika-20. Kailangan kong tuparin ang pangako ko.” Hindi ito naintindihan ng bata.

Oktubre 19. Isang araw bago ang hinihintay na petsa ng matanda. Masigla si Lolo Tasyo noong umaga. Naligo siya, nag-ahit, at isinuot ang kanyang pinakamagandang polo—ang polo na isinuot niya noong 50th Wedding Anniversary nila ni Nanay Luring. “Mon,” sabi niya sa anak bago ito pumasok sa trabaho. “Anak, bukas… pwede ba? Kahit bukas lang?” Napabuntong-hininga si Ramon. “Tay, may pasok ako bukas. Huwag na makulit. Sa birthday mo na lang next month, baka makaluwag-luwag.” Ngumiti nang mapait si Lolo Tasyo. “Sige anak. Ingat ka sa trabaho. Mahal na mahal kita.” Hindi na sumagot si Ramon at umalis na. Hindi niya alam, iyon na pala ang huling beses na maririnig niya ang boses ng ama.

Kinabukasan, Oktubre 20. Maagang gumising si Carla para maghanda ng almusal. Pinuntahan niya ang kwarto ni Lolo Tasyo para gisingin ito. “Tay, kain na,” tawag niya. Walang sumasagot. Hinawakan niya ang braso ng matanda. Malamig. Matigas. Wala nang pulso. Napasigaw si Carla. “Ramon! Ang Tatay!” Nagkagulo sa bahay. Umiyak ang mga bata. Si Ramon, na naghahanda sanang pumasok, ay napaluhod sa tabi ng kama ng ama. “Tay? Tay, gising!” Pero wala na si Lolo Tasyo. Payapa ang mukha nito, parang natutulog lang.

Habang inaayos nila ang katawan ng matanda, may napansin si Ramon. Mahigpit na yakap ni Lolo Tasyo ang isang lumang picture frame—litrato nilang mag-asawa noong kabataan nila, nakatayo sa dalampasigan. At sa ilalim ng unan, may isang lumang sobre na medyo gusot na. Nanginginig ang kamay na kinuha ito ni Ramon. Binuksan niya ang sobre. Sa loob, may lamang pera—mga barya at nilukot na papel na inipon ng matanda mula sa mga barya-baryang ibinibigay ng mga apo. At isang sulat. Sulat kamay ni Lolo Tasyo na hirap na hirap na at garalgal ang penmanship.

Binasa ni Ramon ang sulat habang tumutulo ang kanyang luha.

“Mahal kong anak na Ramon,

Patawad kung makulit ako. Patawad kung naging pabigat ako sa inyo ni Carla. Alam kong hirap kayo sa buhay kaya ayaw ko sanang dumagdag, pero may isang bagay lang sana akong gustong gawin bago ako kunin ng Diyos.

Ngayong araw, Oktubre 20, ang aming 60th Wedding Anniversary ng Nanay Luring mo. Noong nabubuhay pa siya, nangako ako sa kanya. Sabi ko, ‘Mahal, kahit anong mangyari, sa ika-60 na anibersaryo natin, dadalhin kita ulit sa lugar kung saan tayo unang nagkita—sa dagat.’

Noong namatay ang Nanay mo, itinabi ko ang kaunting abo niya sa isang maliit na kwintas na suot ko. Ang plano ko sana, isasaboy ko ang abo niya sa dagat sa araw na ito, kasabay ng paglubog ng araw, para magkasama na kami ulit sa lugar na naging saksi ng pagmamahalan namin. Ito ang huling regalo ko sa kanya. At ito rin sana ang huling hiling ko sa’yo.

Inipon ko ang mga barya na ito. Siguro naman kasya na ito sa pamasahe nating dalawa sa bus. Hindi na kailangan ng cottage. Gusto ko lang ilubog ang paa ko sa tubig at kausapin ang Nanay mo.

Pero naiintindihan ko, anak. Pagod ka. Busy ka. Huwag kang mag-alala, hindi ako galit. Siguro, magkikita na lang kami ng Nanay mo sa langit. Pakisabi na lang sa kanya na sinubukan ko. Mahal na mahal ko kayo.

Ang iyong Ama, Tatay Tasyo”

Napahagulgol si Ramon. Ang iyak niya ay umalingawngaw sa buong bahay. Parang pinipiga ang puso niya. Ang sakit. Sobrang sakit. “Tay! Diyos ko, Tay! Patawarin mo ako!” sigaw ni Ramon habang yakap ang bangkay ng ama.

Doon niya napansin ang kwintas na suot ng ama. Isang maliit na vial na may lamang abo. Ito pala ang dahilan. Hindi kapritso. Hindi luho. Kundi isang sagradong pangako ng pag-ibig. Isang pangako na binalewala niya dahil sa “busyness” at “budget.” Ang perang inipon ng matanda—mga barya na siguro ay ilang taon niyang tinago—ay sapat na sana para sa pamasahe. Hindi nito kailangan ng pera ni Ramon. Ang kailangan nito ay oras at suporta ng anak.

Hindi mapatawad ni Ramon ang sarili. Ang mga sigaw niya, ang pagtataboy niya, ang mga pagkakataong sinabihan niya ang ama na “makulit”—lahat ‘yon ay bumalik sa kanya na parang multo. “Bakit hindi ako nakinig? Bakit hindi ako nagtanong kung bakit gusto mong pumunta sa dagat?” pagsisisi ni Ramon.

Sa araw ng libing, sa halip na sa sementeryo agad dumiretso, nakiusap si Ramon sa driver ng karo. “Manong, pwede po ba tayong dumaan sa dagat? Kahit saglit lang?” Nagulat ang driver pero pumayag ito nang makita ang pagmamakaawa sa mata ni Ramon.

Dinala nila ang kabaong ni Lolo Tasyo sa pinakamalapit na dalampasigan sa Cavite. Kahit mainit, kahit naka-barong, binuhat ni Ramon, ni Carla, at ng mga anak nila ang kabaong palabas ng sasakyan at dinala sa may buhanginan, malapit sa tubig. Binuksan ni Ramon ang kabaong. Kinuha niya ang kwintas na may abo ni Nanay Luring.

“Tay,” umiiyak na sabi ni Ramon habang hinahawakan ang malamig na kamay ng ama. “Nandito na tayo sa dagat. Pasensya na kung late. Pasensya na kung patay ka na bago kita nadala dito.”

Kinuha ni Ramon ang abo at isinaboy ito sa dagat kasabay ng paglubog ng araw, gaya ng hiling ng ama. Ang hangin ay umihip nang malakas, at ang mga alon ay humampas sa pampang na tila sumasagot. Naramdaman ni Ramon ang kapayapaan. Alam niyang magkasama na ang kanyang mga magulang.

Pagkatapos ng libing, nagbago si Ramon. Narealize niya na ang pera, kikitain ulit ‘yan. Ang trabaho, nandiyan lang ‘yan. Pero ang panahon kasama ang mga mahal sa buhay, kapag lumipas na, hinding-hindi na maibabalik. Nangako siya sa sarili na hindi na niya uunahin ang trabaho kaysa sa pamilya.

Ang kwento ni Lolo Tasyo ay naging leksyon sa buong pamilya at sa lahat ng nakarinig nito. Ang hiling ng matanda ay simple lang, pero ang bigat ng kahulugan nito ay pang-habambuhay.

Minsan, ang mga tinatawag nating “kakulitan” ng ating mga magulang ay may malalim na dahilan. Minsan, ang gusto lang nila ay maramdaman na mahalaga pa rin sila, na kasama pa rin sila sa ating mundo. Huwag nating hintayin na maging malamig na bangkay sila bago natin ibigay ang kanilang simpleng hiling. Dahil sa huli, hindi ang yaman ang dadalhin natin, kundi ang mga alaala ng pagmamahal na ibinigay at tinanggap natin.

Kayo mga ka-Sawi, may mga hiling ba ang mga magulang niyo na hindi niyo pa napagbibigyan? Huwag nang maghintay ng bukas. Gawin niyo na habang nandiyan pa sila. Dahil ang pagsisisi ay laging nasa huli. Mag-comment sa ibaba at i-share ang kwentong ito para magsilbing paalala sa lahat ng anak! 👇👇👇