Sa bawat kwento ng trahedya sa gobyerno, madalas ay natatabunan ng mga numero at eskandalo ang kwento ng tao sa likod nito. Ngunit sa pagkakataong ito, isang bagong anggulo ang nagbibigay-liwanag sa huling mga araw ni Department of Public Works and Highways (DPWH) Undersecretary Catalina Cabral. Habang patuloy na gumugulong ang imbestigasyon sa kanyang biglaang pagpanaw, isang kilalang psychiatrist ang nagbigay ng kanyang propesyonal na pananaw base sa mga ebidensyang natagpuan sa lugar ng insidente. Ang rebelasyong ito ay hindi lamang tungkol sa kalusugan kundi nagbubukas din ng pinto upang mas maintindihan natin ang matinding pressure at ang maruming kalakaran sa loob ng isa sa pinakamayamang ahensya ng bansa. Kasabay nito, sunod-sunod na sumabog ang mga dokumentong tinaguriang “DPWH Leaks” na nagdedetalye ng bilyon-bilyong halaga ng proyekto na nakalaan para sa mga piling mambabatas, isang sitwasyon na posibleng nagdulot ng hindi makayanang bigat sa balikat ng yumaong opisyal.

Ayon sa mga ulat, may mga narekober na gamot sa hotel room ni Cabral sa Baguio City, kabilang ang mga sleep aids at antidepressants. Ang toxicology report ay nagkumpirma rin ng traces ng mga nasabing gamot sa kanyang sistema. Dito pumasok ang pagsusuri ni Dr. Randy Dellosa, isang tanyag na psychiatrist at psychologist. Base sa kombinasyon ng mga gamot na ito, ipinaliwanag niya na malaki ang posibilidad na si Cabral ay nakikipaglaban sa “severe insomnia” o matinding hirap sa pagtulog na may kasamang depresyon o anxiety. Ang ganitong kondisyon ay hindi basta-basta sumusulpot; ito ay kadalasang resulta ng matagal at matinding stress, takot, at pressure na hindi na kayang i-proseso ng isipan at katawan. Ang kanyang pagsusuri ay nagbibigay ng mas malalim na konteksto—na sa likod ng matapang na anyo ng isang Undersecretary ay may isang taong unti-unting nauubos dahil sa bigat ng kanyang mga nalalaman at responsibilidad.

Ang tanong ng marami, saan nanggagaling ang ganitong klaseng pressure? Ang sagot ay tila nasa mga dokumentong isa-isang lumalabas ngayon sa publiko. Tinawag itong “DPWH Leaks,” at ang nilalaman nito ay sapat na upang yumanig sa pundasyon ng ating lehislatura. Isang listahan ang inilabas na nagpapakita ng mga kongresista na may pinakamalalaking “sponsored projects” sa ilalim ng 2025 National Expenditure Program. Ito ang mga proyektong bilyon-bilyon ang halaga na nakapangalan o iniuugnay sa mga specific na mambabatas. Nangunguna sa nasabing listahan si Bohol 3rd District Representative Kristine Alexie Tutor na iniuugnay sa tumataginting na 2.7 bilyong pisong halaga ng proyekto. Hindi rin nagpahuli ang dating kongresista ng Batangas at ngayo’y Executive Secretary na si Ralph Recto na may 2.4 bilyong piso, at si Alfred Delos Santos ng Ang Probinsyano Party-list na may 2.1 bilyong piso.

Ang listahan ay nagpapatuloy at tila isang “who’s who” sa kapangyarihan. Kasama rin sa tinaguriang “billionaire’s club” sina Negros Oriental Representative Manuel Sagarbaria, Palawan Representative Jose Alvarez, at maging si House Speaker Martin Romualdez, na pare-parehong may tig-2 bilyong pisong proyekto. Maging ang ibang mambabatas tulad nina Johnny Pimentel, Michael Jack Duavit, at Zaldy Co ay hindi bababa sa 1.5 bilyong piso ang nakalaang pondo sa kanilang mga pangalan. Ayon sa mga eksperto, bagama’t ang mga ito ay “line items” at hindi mga iligal na insertion sa teknikal na aspeto, ang proseso ng pagpasok nito sa budget ay kadalasang dumadaan sa matinding pakiusapan at pressure. Ibinunyag ng whistleblower na si dating Usec. Roberto Bernardo na sa “consultation stage” pa lamang ng budget ay nagsisimula na ang pilitan. Ang mga pulitiko ay nagpapadala na ng kanilang “wish list” kay Usec. Cabral, at siya ang naatasan na magbalanse ng mga kahilingang ito habang sinisiguro ang mandato ng ahensya. Isipin niyo ang bigat ng trabahong iyon—ang maging “gatekeeper” ng bilyon-bilyong pondo habang pinagbibigyan ang mga pinakamakapangyarihang tao sa bansa.

Ngunit hindi lang diyan natatapos ang kontrobersya. Ang mga leaks ay umabot na sa pinakamataas na antas ng gobyerno. Isang dokumento ang lumutang na nag-uugnay kay First Lady Liza Araneta Marcos sa isang 100 milyong pisong proyekto para sa konstruksyon ng alternate route sa Cauayan City, Isabela. Nakasaad sa remarks ng dokumento ang “Care of First Lady Liza Araneta Marcos” kasama ang request letter mula kay Representative Inno Dy. Ito ay isang napakaseryosong alegasyon dahil direktang idinadawit ang pamilya ng Pangulo sa pag-iimpluwensya sa mga proyekto ng DPWH. Bagama’t mabilis itong itinanggi ng Malacañang at sinabing “fabricated” o gawa-gawa lamang ang mga dokumento hangga’t hindi kumpirmado ng DPWH, hindi maalis sa isipan ng publiko ang pagdududa. Kung ang mga dokumentong ito ay galing nga sa file ni Usec. Cabral, ano pa ang ibang nakatago doon?

Idagdag pa natin ang isa pang pangalan na lumitaw—si dating DILG Secretary Benhur Abalos, na iniugnay naman sa isang flood control project sa Zambales. Bagama’t nagpaliwanag na si Abalos na ito ay nag-ugat lamang sa reklamo ng kanyang ama ukol sa pinsala sa kanilang lupa, ang pagkakadawit ng kanyang pangalan ay nagpapakita kung gaano kalawak ang naaabot ng impluwensya sa mga proyektong pang-imprastraktura. Ang ganitong sistema, kung saan ang “wish list” ng mga pulitiko ay nagiging prayoridad kaysa sa tunay na pangangailangan ng taumbayan, ay ang mismong sakit na matagal nang pumapatay sa ating pondo.

Sa gitna ng lahat ng ito, isang matapang na hakbang ang ginawa ni Batangas Representative Leandro Leviste. Inilabas niya ang summary ng DPWH budget kada distrito mula 2023 hanggang sa panukalang 2026. Ang kanyang layunin ay transparency. Ipinakita niya na ang kabuuang pondo na pinag-uusapan ay umaabot sa 3.5 Trilyong piso—isang halaga na kung hahatiin ay katumbas ng 130,000 piso para sa bawat pamilyang Pilipino. Sa kanyang datos, lumalabas na ang Central Luzon, Calabarzon, at Bicol Region ang mga nangungunang rehiyon na nakakatanggap ng pinakamalalaking pondo. Ang hamon niya kay DPWH Secretary Manuel Bonoan at sa kasalukuyang pamunuan: kumpirmahin o pabulaanan ang mga numerong ito. Ang hakbang na ito ni Leviste ay nagbibigay ng kapangyarihan sa mamamayan na busisiin kung saan napupunta ang kanilang buwis.

Ang pagkamatay ni Usec. Cabral ay hindi dapat ituring na isang hiwalay na insidente. Ito ay konektado sa bulok na sistema na kanyang ginagalawan araw-araw. Ang “severe insomnia” at “anxiety” na binanggit ng doktor ay sintomas ng isang mas malalang sakit—ang sakit ng korapsyon at padrino system sa gobyerno. Kung totoo man na siya ang tumatanggap ng mga tawag, nag-aayos ng mga listahan, at sumasalo sa pressure ng mga pulitiko, hindi nakakapagtaka na bumigay ang kanyang katawan at isipan. Siya ay naging biktima ng isang sistemang humihigop ng lakas at integridad ng mga taong nasa loob nito.

Sa huli, ang mga “leaks” na ito ay nagsisilbing paalala sa atin. Sa bawat bilyong pisong proyekto na napupunta sa “sponsored” list ng mga pulitiko, may mga kalsadang hindi naaayos, may mga baha na hindi nasosolusyunan, at may mga buhay na naisasakripisyo. Ang kwento ni Usec. Cabral ay kwento ng bawat Pilipinong naghahangad ng tapat na gobyerno ngunit paulit-ulit na binibigo ng sistema. Ngayong nasa publiko na ang mga datos, nasa ating mga kamay na ang responsibilidad na magtanong, magbantay, at maningil. Huwag nating hayaang maging isa na naman itong “cold case” o lumipas na balita. Ang katotohanan ay nariyan na, kailangan na lamang nating buksan ang ating mga mata at huwag hayaang muling ilibing sa limot ang mga aral na iniwan ng trahedyang ito. Ang laban para sa transparency ay laban para sa kaluluwa ng ating bayan.