Isang gabi ng Pebrero. Umuulan. Ang patak ng tubig sa aspalto ay tila tunog ng libu-libong karayom.

Nakatayo si Richard sa dilim. Basang-basa ang kanyang hoodie, ngunit hindi niya nararamdaman ang lamig. Ang nararamdaman lang niya ay ang init na gumuguhit sa kaliwang bahagi ng kanyang mukha. Ang pilat. Ang markang iniwan ng isang kahapong pilit niyang tinatakasan pero laging humahabol.

Sa kanyang kanang kamay, mahigpit ang hawak niya sa isang bagay na nakatago sa bulsa. Nanginginig ang kanyang mga daliri, hindi dahil sa takot, kundi sa galit na sampung taon nang kinikimkim.

Sa kabilang kalsada, bumukas ang gate ng isang malaking bahay. Lumabas ang isang pulang sedan. Kuminang ang headlight nito, tumama sa mata ni Richard—sa nag-iisang matang malinaw ang paningin. Ang kabila ay malabo na, parang basag na salamin na kailanman ay hindi na mabubuo.

Bumukas ang pinto ng kotse. Bumaba ang isang lalaki. Naka-long sleeves, amoy pabango, mukhang matagumpay. Si John Fred Salazar.

Ang lalaking pumatay kay Richard Abisamis sampung taon na ang nakararaan, kahit humihinga pa ang katawan nito ngayon.

Ang Unang Sugat
Bumalik ang alaala kay Richard na parang isang pelikulang paulit-ulit na ni-rewind.

Marso 2008. Trese anyos siya noon. Payat. Tahimik. Ang gusto lang niya ay makatapos ng high school at maging electrician. Simpleng pangarap para sa anak ng isang tindera at traysikel driver.

Pero sa waiting shed ng Kabanatuan, nagbago ang lahat.

“Hoy, Richard! Saan ka pupunta?” sigaw ni John Fred noon. Ang boses na iyon—puno ng yabang, puno ng kapangyarihan. Anak mayaman. Hari ng school.

Hindi sumagot si Richard. Yumuko lang siya. Alam niyang kapag lumaban siya, talo siya. Pero hindi sapat kay John Fred ang pananahimik.

Isang suntok.

Isang malakas na boog ang umalingawngaw. Tumama ang kamao ni John Fred sa kaliwang mata ni Richard.

Dumilim ang mundo. Tumba.

Pagbagsak ni Richard sa semento, naramdaman niya ang sunod-sunod na sipa sa tagiliran. Bawat sipa, parang pagdurog sa kanyang dignidad.

“Tama na! Parang awa niyo na!” sigaw niya noon, pero parang hangin lang ang kanyang tinig.

Tumigil lang si John Fred nang may dumaang tricycle. Naiwan si Richard na duguan, ang unipore ay naging pula, ang kinabukasan ay naging itim.

Sa ospital, habang tinatahi ang kanyang kilay, nakita niya ang luha ng kanyang tatay na si Roberto. Ang galit sa mga mata nito. Pero anong magagawa ng galit ng mahirap laban sa pera ng mayaman?

Wala.

“Nagkatuwaan lang,” sabi ng kampo ni Salazar sa barangay. “Aksidente.”

Walang suspension. Walang tulong pinansyal. Isang sorry na pilit, at isang counseling na walang saysay.

Samantalang si Richard? Nawala ang paningin sa kaliwang mata. Nasira ang optic nerve. Nawala ang focus sa pag-aaral. Napilitang tumigil. Namatay ang pangarap.

At dalawang taon matapos ang insidente, namatay ang kanyang ama. Sabi ng doktor, heart attack. Pero alam ni Richard ang totoo. Namatay ang kanyang ama sa sama ng loob. Sa kawalan ng katarungan.

Ang Anino sa Terminal
Bumalik sa kasalukuyan. 2018.

Bente-tres anyos na si Richard. Araw-araw, bitbit niya ang isang bayong ng kakanin sa terminal ng bus. “Kutsinta po! Pichi-pichi!”

Ang dating estudyanteng may pangarap, ngayon ay isa na lang anino sa gilid ng highway. Walang pumapansin sa kanya. Ang pilat sa kanyang kilay ay nangingitim na, tanda ng panahong lumipas.

Isang linggo bago ang gabing ito, habang nag-aabot siya ng sukli sa isang pasahero, nakita niya ito.

Si John Fred. Nasa loob ng isang kotse. Nakangiti. Kausap ang isang magandang babae.

Ang linis ng mukha nito. Walang bahid ng lungkot. Walang bakas ng konsensya.

Parang bombang sumabog sa dibdib ni Richard.

Bakit siya masaya? tanong niya sa sarili. Bakit siya, nakuha niya ang lahat? Ang magandang buhay, ang respeto, ang kinabukasan? Samantalang ako, dito na lang?

Doon nabuo ang desisyon. Kung hindi kayang ibigay ng batas ang hustisya, ang ulan at dilim ang magbibigay nito.

Sinundan niya si John Fred. Inalam ang oras ng uwi. Inaral ang ruta. Bumili siya ng isang patalim sa palengke. Mura lang. Pero matalim. Sapat na para putulin ang tali ng kapalaran na nagdudugtong sa kanilang dalawa.

Ang Singil
Pebrero 18. Alas-nuwebe ng gabi.

Bumaba si John Fred sa kanyang sasakyan. May bitbit siyang payong dahil sa lakas ng ulan. Abala siya sa pagte-text.

“Hon, pauwi na ako. Oo, nakuha ko na yung kontrata,” dinig ni Richard na sabi nito. Masaya ang boses. Punong-puno ng pag-asa.

Humakbang si Richard mula sa dilim.

Ang kanyang mga yapak ay nilunod ng ingay ng ulan. Ang kanyang puso ay kumakalabog, parang tambol ng digmaan.

Nang makalapit siya, huminto siya ng isang dipa mula sa likuran ni John Fred.

“John Fred,” bulong ni Richard.

Lumingon ang lalaki. Nanlaki ang mga mata nito nang makita ang pigura ni Richard na nakatalukbong. Tinitigan niya ang mukha—at nakita niya ang pilat.

Sa isang iglap, nagbago ang ekspresyon ni John Fred. Mula sa pagtataka, napalitan ito ng takot. Nakilala niya. Alam niya.

“R-Richard?”

Hindi na nagsalita si Richard. Ang salita ay para sa mga taong nakikinig. Ang gabing ito ay para sa aksyon.

Inilabas niya ang patalim.

Isang mabilis na galaw. Walang sigaw. Walang dramatikong monologo.

Itinusok niya ang patalim sa tagiliran ni John Fred. Ang parehong tagiliran na paulit-ulit nitong sinipa sampung taon na ang nakararaan.

Napabitaw si John Fred sa payong. Bumagsak ito sa lupa, kasabay ng pagbagsak ng katawan ng lalaki.

Blag.

Napaluhod si John Fred sa putikan. Hawak niya ang kanyang tagiliran. Ang dugo ay humalo sa tubig-ulan, gumagawa ng pulang ilog sa aspalto.

Tumingala si John Fred kay Richard. Ang mga mata nito ay nagmamakaawa. Ang parehong tingin na ibinigay ni Richard noong nasa waiting shed sila.

“Bakit?” garalgal na tanong ni John Fred.

Tinitigan siya ni Richard gamit ang kanyang nag-iisang malinaw na mata.

“Dahil kinalimutan mo ako,” sagot ni Richard. Malamig. Walang emosyon.

Tinalikuran niya ang nakahandusay na katawan. Hindi siya tumakbo. Naglakad lang siya nang marahan, kasabay ng paghagupit ng hangin.

Sa bawat hakbang, gumaan ang kanyang pakiramdam. Para bang tinanggal ang isang malaking bato sa kanyang dibdib. Pero kasabay ng ginhawa, alam niyang may kapalit ito.

Ang Huling Liham
Madaling araw na nang makauwi si Richard.

Tahimik ang bahay. Ang kanyang inang si Aling Norma ay mahimbing na natutulog sa papag. Ang uban sa buhok nito ay dumadami na. Ang mga kamay, kulubot na sa kakatinda.

Lumapit si Richard. Dahan-dahan niyang inilapag ang isang sobre sa tabi ng unan ng ina.

Pinagmasdan niya ang mukha ng kanyang nanay sa huling pagkakataon. Gusto niya itong yakapin. Gusto niyang sabihing, ‘Nay, nakaganti na ako. Para kay Tatay. Para sa atin.’

Pero hindi pwede. Ang yakap niya ay may bahid na ng dugo.

Hinalikan na lang niya ang noo nito nang marahan. Tumulo ang isang butil ng luha mula sa mata ni Richard—mula sa matang bulag, na tila ba nakakita na ulit ng liwanag sa unang pagkakataon.

“Patawad, ‘Nay,” bulong niya sa hangin.

Lumabas siya ng bahay. Bitbit ang kanyang tsinelas. Naglakad siya patungo sa ilog.

Ang Ilog ng Walang Hanggan
Kinabukasan, nagising ang bayan sa balita.

Si John Fred Salazar, patay. Isang saksak sa tagiliran. Walang saksi. Walang CCTV. Ang ulan ang naglinis ng lahat ng ebidensya.

Sa bahay ng mga Abisamis, nagising si Aling Norma sa isang nakabibinging katahimikan. Wala si Richard. Ang naroon lang ay ang sobre.

Binuksan niya ito nang nanginginig ang kamay.

Nay,

Maraming salamat sa lahat. Huwag niyo po akong alalahanin. Naningil lang ako sa taong may malaking utang sa atin.

Pagod na po ako, Nay. Pero masaya ako na sa huling sandali, naramdaman ko ulit kung paano maging malakas.

Paalam. Mahal na mahal ko kayo.

– Rick

Bumagsak si Aling Norma sa sahig. Ang kanyang hagulhol ay umabot hanggang sa kalsada.

Nang dumating ang mga pulis, isa lang ang nakita nila. Sa gilid ng malaking ilog sa ilalim ng tulay, may isang pares ng tsinelas.

Isang tsinelas na luma. Pudpod. May natuyong putik.

Hinanap nila si Richard. Sinuyod ang ilog. Nagpadala ng mga diver. Nagkalat ng litrato sa mga karatig-bayan.

Isang linggo. Isang buwan. Isang taon.

Walang katawan. Walang bakas.

Ang sabi ng iba, tinangay na siya ng agos patungo sa dagat. Ang sabi ng ilan, nagtago siya sa bundok at namumuhay bilang ibang tao.

Pero para kay Aling Norma, tuwing gabi, habang nakatitig siya sa altar, nararamdaman niya ang presensya ng anak.

Hindi siya naniniwalang patay na ito.

Sa tuwing umuulan nang malakas, lumalabas si Aling Norma sa kanilang maliit na tindahan. Tinitingnan niya ang kalsada. Umaasa na sa gitna ng dilim at buhos ng ulan, may isang aninong lilitaw. Isang lalaking may pilat sa kilay, may bitbit na bayong, at uuwi na sa wakas.

Pero ang tanging sumasagot sa kanya ay ang tunog ng ulan. Ang parehong ulan na naging saksi sa kung paano sinigil ng isang api ang mundong nagkait sa kanya ng lahat.