Sa gitna ng masalimuot na mundo ng pulitika at pampublikong pondo, isang malaking usapin ang kasalukuyang yuyumig sa pundasyon ng Department of Public Works and Highways (DPWH). Ang isyu ay hindi lamang tungkol sa mga kalsada at tulay, kundi tungkol sa bilyon-bilyong pisong kaban ng bayan na tila niluluto at pinaghahati-hatian sa likod ng mga saradong pinto. Ang rebelasyong ito ay nagmula sa mga serye ng dokumentong tinatawag na “Cabral Files,” na naglalantad sa hindi patas na alokasyon ng budget at ang kaduda-dudang proseso ng bidding na pabor sa iilang maimpluwensyang indibidwal.

Ang pinaka-ugat ng kontrobersya ay ang pagkuwestiyon kung bakit mayroong dambuhalang pagkakaiba sa budget na natatanggap ng bawat distrito. Sa isang normal at patas na sistema, ang pondo ay dapat ibinabase sa pangangailangan ng mga tao, laki ng populasyon, at lawak ng lupain. Gayunpaman, lumalabas sa mga datos na may mga maliliit na distrito na nakakakuha ng hanggang 60 bilyong piso, habang ang ibang mas malalaking lugar ay nananatiling hikahos sa suportang pinansyal. Ang ganitong diskresyon sa paglalaan ng budget ay nagbubukas ng pinto sa tinatawag na “bentahan ng budget,” kung saan ang pondo ay inilalagay sa mga lugar na may mga “kaibigang” contractor.

Isang konkretong halimbawa na lumutang ay ang sitwasyon sa Unang Distrito ng Batangas. Ayon sa pagsisiwalat, may mga road projects sa Kalatagan at iba pang bahagi ng lalawigan na nagkakahalaga ng daan-daang milyong piso na tila “pre-ordered” na. Bago pa man ang opisyal na awarding ng proyekto para sa taong 2025, mayroon nang mga listahan na nagtuturo sa mga kumpanyang konektado sa mga dati o kasalukuyang opisyal. Ito ay isang malinaw na indikasyon ng “bid rigging” o lutong bidding. Kapag ang contractor ay malapit sa proponent ng proyekto, nawawala ang tunay na kompetisyon at ang kalidad ng trabaho ay madalas na nasasakripisyo.

Ang terminong “allocable” at “leadership fund” ay naging bahagi na ng bokabularyo sa loob ng DPWH, kahit na pilit itong itinatanggi ng ilang matataas na opisyal sa mga congressional hearings. Ang mga terminong ito ay nagpapahiwatig na mayroong mga pondo na sadyang inilaan para sa diskresyon ng iilang tao, na siyang ginagamit upang magsingit ng mga proyekto o “budget insertions” sa National Expenditure Program (NET). Ang mas nakababahala ay ang katotohanan na ang mga insertions na ito ay itinatago sa publiko at maging sa ibang mga mambabatas, na nagreresulta sa isang sistemang walang transparency.

Sa kabila ng pagtatangka ng DPWH na ipaliwanag ang kanilang panig, marami pa rin ang hindi kumbinsido. Maging ang mga bagong opisyal ng kagawaran ay tila nalilito sa sistemang iniwan ng kanilang mga hinalinhan. Ang kawalan ng isang malinaw na formula o equation sa paghahati ng budget ay ang pangunahing dahilan kung bakit nagpapatuloy ang ganitong uri ng anomalya. Kung ang budget ay ibabase lamang sa diskresyon ng mga nasa kapangyarihan, ang kaban ng bayan ay mananatiling gatasan ng mga mapagsamantala.

Ang panawagan ngayon ay para sa isang masusing imbestigasyon mula sa Office of the Ombudsman at sa Internal Affairs ng pamahalaan. Kailangang busisiin ang koneksyon sa pagitan ng mga nagpapanukala ng proyekto at ang mga contractor na nananalo sa bidding. Hindi sapat na sabihing may budget; kailangang masigurado na ang bawat pisong ginagastos ay napupunta sa de-kalidad na imprastraktura na pakikinabangan ng taumbayan, at hindi lamang sa bulsa ng iilan.

Ang transparency ay hindi lamang isang opsyon kundi isang obligasyon. Ang pagsasapubliko ng bawat detalye ng budget sa bawat distrito ay isang mahalagang hakbang upang mapigilan ang mga lutong transaksyon. Kapag nakikita ng bawat Pilipino kung paano hinahati ang pera ng bayan, mas madaling mababantayan at mapapanagot ang mga nagkakasala. Ang laban na ito ay hindi lamang para sa tamang kalsada, kundi para sa integridad ng ating gobyerno at sa kinabukasan ng ating bansa. Panahon na upang tapusin ang kultura ng “lutuan” at ibalik ang tiwala ng publiko sa ating mga institusyon.