Sa gitna ng masalimuot na mundo ng Philippine politics, muling nabulabog ang publiko dahil sa sunod-sunod na rebelasyon tungkol sa pondo ng Department of Public Works and Highways (DPWH) at ang hindi inaasahang pagkawala ng isa sa mga pinaka-impluwensyal na opisyal nito, si Undersecretary Catalina Cabral. Ang isyung ito ay hindi lamang usapin ng pondo, kundi isang kwento ng kapangyarihan, manipulasyon, at ang panganib na kinakaharap ng mga taong may hawak ng “susi” sa katotohanan.

Ang Kontrobersya ng Budget at ang Pamilya Marcos
Isang malaking usapin ngayon ang tila lantarang paboritismo sa paglalaan ng pondo para sa mga distrito. Ayon sa mga ulat na hango sa listahang inilabas ni Congressman Leviste, kapansin-pansin ang napakalaking agwat ng budget na natatanggap ng iba’t ibang mambabatas. Halimbawa na lamang ang distrito ni Congressman Pulong Duterte na nakakuha lamang ng kakarampot na Php 640,000, habang ang distrito ni Sandro Marcos sa Ilocos Norte ay nakatanggap ng tumataginting na Php 15.7 bilyon para sa kanilang “allocable pork barrel” at mga proyekto.

Ang ganitong uri ng pamumulitika ay nagdudulot ng sentimyento sa publiko, lalo na’t ang mga proyekto sa Davao ay nakikita at nararamdaman ng mga tao, habang ang bilyon-bilyong pondo sa Ilocos ay tila hindi pa malinaw kung saan napupunta. May mga alegasyon pa na ang ilang “flagship projects” ng kasalukuyang administrasyon ay hindi naman talaga bagong gawa, kundi mga donasyon o proyektong sinimulan na noon pa at pinangalanan lamang muli para magmukhang tagumpay ng gobyerno.

Ang Misteryo sa Likod ng Pagkawala ni Usec. Cabral
Sa gitna ng ingay tungkol sa budget, isang madilim na ulap ang bumalot nang kumpirmahin ang pagkawala ni Usec. Catalina Cabral sa Baguio City. Si Cabral ay itinuturing na “central figure” sa DPWH dahil siya ang may hawak ng mga sensitibong dokumento tungkol sa budget allocations at ang tinatawag na “National Expenditure Program” (NEP).

Ayon kay Mayor Benjamin Magalong ng Baguio City, ang lugar kung saan natagpuan ang opisyal ay itinuturing na isang crime scene. Bagama’t may mga espekulasyon na ito ay isang aksidente o sariling kagagawan, maraming mga katanungan ang hindi pa nasasagot. Sa imbestigasyon, may mga gamot at isang kutsilyo na natagpuan sa tinuluyan niyang hotel, ngunit ang pinaka-kritikal na ebidensya—ang kanyang cellphone—ay hindi agad nakuha ng mga pulis. Ang pagkakamaling ito ay tinawag na “gross negligence” ng mga awtoridad, dahil ang cellphone ni Cabral ay pinaniniwalaang naglalaman ng mga sensitibong impormasyon tungkol sa mga maanomalyang flood control projects at mga politiko sa likod nito.

Ang “Spreadsheet” ni Cabral: Susi sa Katotohanan?
Bago ang trahedya, nabanggit ni Congressman Leviste na nakakuha siya ng soft copy ng mga dokumento mula kay Cabral sa pamamagitan ng tulong ni Secretary Vince Dizon. Ang dokumentong ito ay hindi basta-basta; ito ay isang spreadsheet na may mahigit 17,000 rows ng data. Dito makikita ang mga “proponents” o ang mga taong nagsusulong ng mga proyekto kahit bago pa ito isumite sa Kongreso.

Ang mas nakagigimbal ay ang pagkakasangkot ng mga opisyal sa labas ng DPWH. Ayon sa listahan, pati mga Cabinet Secretaries at Undersecretaries mula sa ibang ahensya ay may kani-kaniyang “flood control project insertions.” Ang mga “ghost projects” na ito ay pinaniniwalaang paraan para makakuha ng pondo na hindi dumaan sa tamang proseso ng vetting.

Bakit Hindi Siya Naging State Witness?
Marami ang nagtatanong kung bakit hindi binigyan ng sapat na seguridad si Cabral gayong napaka-importante ng kanyang papel. Sa isang imbestigasyon sa Kongreso, napansin ang matinding takot ng opisyal. Sinasabing nanginginig ito at humihingi ng tubig habang ginigisa tungkol sa mga budget allocations. Tila ba may malaking pressure sa kanya na ituro ang ilang tao habang pinoprotektahan ang iba.

May mga haka-haka na hindi siya pinayagang maging “state witness” dahil ang kanyang mga isisiwalat ay maaaring magdiin sa mas matataas na opisyal, kabilang na ang mismong liderato ng bansa. Sa pagkawala ni Cabral, tila dinala na rin niya sa hukay ang maraming sikreto ng ahensya, maliban na lamang kung mabubuksan ang kanyang cellphone at mailalabas ang mga digital na tala ng mga transaksyong ito.

Ang Panawagan para sa Katotohanan
Sa kasalukuyan, ang taumbayan ay naghihintay ng malinaw na sagot. Hindi sapat ang sabihing walang “foul play” nang hindi sinusuri ang lahat ng anggulo. Ang laban para sa pondo ng bayan ay laban para sa kinabukasan ng bawat Pilipino. Ang bilyon-bilyong napupunta sa mga “insertion” ay perang ninakaw sa mga ospital, paaralan, at serbisyong panlipunan.

Ang kaso ni Usec. Cabral ay nagsisilbing paalala na ang korapsyon sa gobyerno ay may malalim na ugat at madugo ang labanan sa loob ng kapangyarihan. Habang ang mga politiko ay nag-aagawan sa budget, ang publiko ay dapat manatiling mapagmatyag. Ang hustisya para kay Cabral ay hustisya rin para sa pondong dapat ay pinapakinabangan ng lahat, at hindi ng iilang pamilya lamang.