SCENE 1: ANG TUNOG NG PAGHIHIRAP

Kung may tunog ang impyerno, para kay Lira Valdez, hindi ito ang hiyaw ng mga makasalanan. Ito ay ang swish-swish-swish ng walis tingting sa basang semento ng business district tuwing alas-kwatro ng madaling araw.

Paulit-ulit. Walang katapusan. Parang kadenang hinihila siya pababa.

Madilim pa ang langit, kulay uling na may halong pasa. Ang mga building sa paligid ay matatayog, mga higanteng natutulog na walang pakialam sa mga langgam sa paanan nito. Suot ang kupas na orange na uniporme, hinigpitan ni Lira ang hawak sa walis. Ang mga kamay niya ay magaspang, tadtad ng kalyo—mapapait na mapa ng kanyang kapalaran.

“Lira! Bilisan mo diyan!” sigaw ni Tes Arboleda, ang supervisor nilang laging may clipboard at laging parang pasan ang daigdig. “Dumadagsa na ang mga sasakyan. Ayokong makakita ng kahit isang upos ng sigarilyo!”

“Opo, Ma’am Tes,” sagot ni Lira. Nakayuko.

Hindi siya tumitingin sa mata. Hindi dahil sa takot, kundi dahil sa pagod. Kapag tumingin siya, baka makita ng mundo na ang babaeng ito, na naglilinis ng kalat ng iba, ay basag na basag na sa loob.

Sa kanto, umuusok ang taho ni Mang Pilo. Ang amoy ng arnibal at sago ay parang yakap sa malamig na hangin.

“Hija,” tawag ng matanda, inaabot ang isang baso. “Libre na. Mukha kang hindi pa kumakain mula noong 1990.”

Napangiti si Lira ng mapait. Isang ngiting hindi umaabot sa mata.

“Nakakahiya, Mang Pilo.”

“Tanggapin mo na,” singit ni Jessa, ang kasamahan niyang bata pa pero mukhang matanda na rin dahil sa hirap. “Kapag tumanggi ka, ipo-post ka niyan sa Facebook. ‘Street Sweeper, nag-inarte sa taho.’”

Tinanggap ni Lira ang baso. Mainit. Dumaloy ang init sa lalamunan niya, pababa sa sikmurang kagabi pa kumukulo. Hindi niya sinabing tubig at tinapay lang ang hapunan nila ng nanay niya. Hindi niya sinabing ang gamot ng ina para sa hika ay simot na.

Dahil sa lungsod na ito, ang kahinaan ay amoy ng dugo para sa mga pating. At si Lira? Siya ang sugatang pain.

SCENE 2: ANG DEMONYO SA PINTUAN

Ang bahay nila ay isang kahon. Tagpi-tagping yero, plywood, at dasal.

Pag-uwi ni Lira, ang sumalubong sa kanya ay hindi pahinga, kundi ang tunog ng ubo. Malalim. Tuyo. Parang may punit sa baga.

“Ma?” tawag niya.

Nakaupo si Aling Nena sa gilid ng kama, hawak ang inhaler na puro hangin na lang ang laman. Ang mukha nito ay maputla, parang papel na malapit nang mapunit.

“Okay lang ako, anak,” hingal ng matanda. “Si… si Ate Saling…”

Hindi na tinapos ni Lira ang pakikinig. Nakita niya ang papel sa mesa. Gusot. May tatak na pula.

FINAL DEMAND.

Pitong araw. Pitong araw na lang bago sila palayasin at kunin ang kakarampot nilang gamit.

Tok. Tok. Tok. BLAG.

Hindi ito katok ng bisita. Katok ito ng maniningil.

Bumukas ang pinto at pumasok si Ate Saling. Maliit na babae pero malaki ang anino. Sa likod niya, dalawang lalaking maton—sina Romy at Kiko—na parang mga asong naghihintay ng utos para mangagat.

“Lira Valdez,” wika ni Ate Saling. Ang boses niya ay parang yelong dinudurog. “Anong petsa na?”

“Ate Saling,” nanginginig ang boses ni Lira, pero tumayo siya sa harap ng ina. Ginawa niyang panangga ang sarili. “Nag-iipon po ako. May trabaho naman ako—”

“Trabaho?” Tumawa si Ate Saling. Isang tawang walang saya. “Ang trabaho mo, magwalis ng dumi. Ang trabaho ko, maningil ng dumi. Huwag mo akong daanin sa awa, Lira. Negosyo ‘to.”

“Please po. May sakit si Mama.”

Sumilip si Ate Saling kay Aling Nena na humihingal sa kama. Sa isang saglit, dumaan ang awa sa mata ng loan shark, pero mabilis itong natabunan ng kasakiman.

“Lahat naman may sakit ‘pag bayaran na,” irap ni Ate Saling. “Isang linggo. Kapag wala, alam mo na. Hahabulin kita hanggang sa impyerno.”

Nang umalis sila, naiwan ang amoy ng mamahaling pabango na humalo sa amoy ng kanal. Naiwan si Lira na nakatitig sa pinto, ang puso ay parang tambol na binabayo ng takot.

“Anak…” hikbi ni Aling Nena. “Patawad… kung hindi ako nagkasakit…”

“Huwag mong sabihin ‘yan, Ma,” niyakap ni Lira ang ina. Mahigpit. “Ako ang bahala. Aayusin ko ‘to.”

Pero sa loob niya, alam niyang nagsisinungaling siya. Paano mo aayusin ang isang gumuhong pangarap gamit ang barya-baryang sahod?

Dati, may pangarap sila. Caregiver sa Canada. Nagbenta sila ng lupa, ng singsing, nangutang sa 5-6. Ibinigay lahat kay Nilo Ricarte. Ang recruiter na nangakong iaahon sila sa hirap.

Tapos, naglaho si Nilo. Kasama ang pera. Kasama ang bukas.

SCENE 3: ANG MULTO SA CELLPHONE

Gabi. Habang tulog ang buong mundo, gising si Lira.

Nakaupo sa sahig, hawak ang lumang cellphone na basag ang screen. Ilaw lang nito ang liwanag sa madilim na kwarto.

Ting.

Isang mensahe. Unknown Number.

Binuksan niya.

“Lira Valdez, ako si Nilo Ricarte. Alam kong galit ka. Pero kailangan nating mag-usap. May maibabalik ako. At may kailangan ako sa’yo. Buhay ang nakataya.”

Nanigas si Lira.

Nilo. Ang pangalang isinusumpa niya gabi-gabi. Ang taong dahilan kung bakit sila naghihingalo ngayon.

Bumilis ang tibok ng puso niya. Galit? Oo. Poot? Sobra. Pero sa dulo ng mensahe… Buhay ang nakataya.

Nag-reply siya, ang mga daliri ay nanginginig sa galit.

“Anong kapal ng mukha mo? Anong kailangan mo?”

Isang minuto lang.

“Bukas. 7AM. Carinderia sa Bautista St. Huwag kang magsama. Huwag kang papahalata. May nakamasid.”

Napatingin si Lira sa natutulog niyang ina. Ang dibdib nito ay hirap sa pag-angat at pagbaba. Wala na silang choice. Kung may maibabalik si Nilo kahit katiting, kukunin niya. Kahit galing sa demonyo.

SCENE 4: ANG PAGTATAGPO

Maagang-maaga, tumakas si Lira sa trabaho. Nagpaalam kay Ma’am Tes na bibili ng gamot.

Ang Bautista St. ay maingay, magulo. Sa loob ng maliit na carinderia, sa pinakadulong mesa, nakaupo ang isang lalaki.

Hindi na ito ang Nilo na kilala niya—ang mayabang na recruiter na naka-polo shirt. Payat na ito ngayon. Lubog ang mata. Laging lumilingon sa likod. Mukhang hayop na tinutugis.

“Lira,” bulong ni Nilo nang makita siya.

“Hayop ka,” mariing sabi ni Lira. Gusto niyang sumigaw, gusto niyang manakit. “Bakit ka bumalik? Para lokohin ulit kami?”

“Makinig ka,” mabilis na sabi ni Nilo, inilapag ang isang brown envelope sa mesa. “Hindi ako ang biktima, alam ko. Ako ang may sala. Pero Lira, ang sindikatong nasa likod ko… hindi lang pera ang habol nila ngayon. Nililigpit na nila kami.”

Binuksan ni Lira ang envelope. Pera. Hindi kalakihan, pero sapat para sa gamot at pambayad ng interest kay Ate Saling.

“Suhol?” tanong ni Lira, nandidiri.

“Tulong,” sagot ni Nilo. “At pakiusap. May mga ebidensya ako—listahan, bank transfers, pangalan ng mga pulitiko at pulis na protektor. Pero hindi ko mailabas mag-isa. Papatayin nila ako bago ko pa maabot ang media. Kailangan ko ng testigo. Kailangan ko ng biktima na tatayo.”

“Gusto mong gawin akong pain?”

“Gusto kitang protektahan,” seryosong sabi ni Nilo. “Dahil hinahanap ka na rin nila. Ang akala nila, nasa iyo ang kopya ng ledger ko.”

Nanlamig ang buong katawan ni Lira. “Ano?”

“May dalawang lalaki na nagtatanong sa eskinita niyo kahapon. Hinahanap ang street sweeper na si Lira Valdez.” Tinitigan siya ni Nilo, mata sa mata. “Hindi ito utang lang, Lira. Gyera ito.”

Bago pa makasagot si Lira, tumunog ang cellphone ni Nilo. Napapikit ito.

“Umalis ka na,” utos nito. “Dumaan ka sa likod. Huwag kang uuwi sa usual na daan. May tricycle driver sa likod ng chapel, si Kuya Orlan. Sabihin mo pangalan ko. Bilis!”

Kinuha ni Lira ang envelope. Hindi dahil pinatawad niya si Nilo, kundi dahil kailangan niyang mabuhay.

SCENE 5: ANG HAGUPIT

Tama si Nilo.

Pag-uwi ni Lira—matapos dumaan sa liku-likong daan kasama si Kuya Orlan—nadatnan niyang nakabukas ang pinto ng bahay.

“Ma!” sigaw niya.

Nasa sahig si Aling Nena. Namimilipit. Hindi makahinga. Ang mukha ay kulay ube na.

Sa mesa, wala na ang Final Demand letter. Pinalitan ito ng isang maliit na note na nakasulat sa pulang tinta:

TAHIMIK KA LANG. ALAM NAMIN ANG BAHAY MO.

“Diyos ko,” bulong ni Lira. Ang takot ay naging yelo sa kanyang ugat. Pinasok sila.

Binuhat niya ang ina. Magaan na lang ito, parang buto’t balat.

“Tulong! Tulong!”

Mabilis silang isinakay ni Kuya Orlan sa tricycle. Humarurot ito sa kalsada, parang pelikulang naka-fast forward. Ang hangin ay humahampas sa mukha ni Lira, kasabay ng luha.

“Huminga ka, Ma. Parang awa mo na,” dasal ni Lira. “Huwag mo akong iiwan.”

Sa clinic, sinalubong sila ni Dr. Paulo de Magiba. Isang doktor na mukhang hindi natutulog pero puno ng malasakit.

Habang inaasikaso ang ina, nakaupo si Lira sa hallway. Hawak ang perang galing kay Nilo. Ang perang galing sa dugo. Ang perang magliligtas sa kanila.

Binayaran niya ang downpayment.

Sa labas, nakita niya sa salamin ng clinic ang repleksyon ng kalsada. May dalawang lalaki sa tapat ng poste. Nakatayo. Nakatingin sa clinic. Nakatingin sa kanya.

Ang mga mata nila ay walang emosyon. Mga mata ng papatay.

SCENE 6: ANG ALYANSA

Kinabukasan, hindi nagwalis si Lira para maglinis. Nagwalis siya para magmasid.

Bawat tao, bawat sasakyan, binabantayan niya. Si Jessa at Mang Pilo ay naging mata at tainga niya rin.

“Lira,” bulong ni Kuya Dindo, ang guard, sabay abot ng isang papel. “Iniwan sa guard house. Para sa’yo.”

Binasa niya: Sgt. Elmer Soria. 6PM. Barangay Hall. Huwag kang mag-isa.

Pagdating ng gabi, kasama si Jessa, pumunta sila.

Sa loob ng opisina, nandoon si Nilo. At isang pulis na mukhang bakal ang tindig—si Sgt. Soria.

“Lira,” panimula ng sarhento. “Sinabi sa akin ni Nilo ang lahat. Delikado ang kalaban. Pero mas delikado kung mananahimik ka.”

“Pinasok nila ang bahay namin,” nanginginig na sumbong ni Lira. “Muntik nang mamatay ang nanay ko.”

“Kaya kailangan nating unahan,” sagot ni Sgt. Soria. “Gagawa tayo ng affidavit. Ilalabas natin ang pangalan ni Ate Saling, ng sindikato, at ng mga protektor nila. Si Nilo ang maglalabas ng ebidensya, ikaw ang mukha ng biktima.”

“Bakit ako?” tanong ni Lira. “Walis lang ang hawak ko.”

Lumapit si Sgt. Soria. “Dahil ang mga tulad mo ang hindi nila inaasahang lumaban. Ang akala nila, basura ka na pwedeng itapon. Ipakita natin na mali sila.”

Tumingin si Lira kay Nilo. Nakayuko ang lalaki, pero tumango.

“Gagawin ko,” desisyon ni Lira. Ang takot sa dibdib niya ay unti-unting napapalitan ng isang bagay na mas mainit. Tapang. “Para sa nanay ko. Para sa lahat ng niloko niyo.”

SCENE 7: ANG FINAL SHOWDOWN

Ang araw ng inspection. Ang araw na itinakda ng tadhana.

Nasa kalsada si Lira. Maraming tao. May VIP na darating. Naka-abang si Berto Lagas, ang corrupt na enforcer, nakangisi habang papalapit kay Lira.

“O, Lira,” pang-aasar nito. “Bakit parang ang tapang ng mukha mo ngayon? May hinihintay ka ba?”

Hindi sumagot si Lira. Hinigpitan niya ang hawak sa walis.

Sa kabilang kanto, nakita niya ang dalawang hitman. Papalapit. Hinahawi ang mga tao. May kinakapa sa ilalim ng jacket.

Bumilis ang oras.

Biglang humarurot ang isang itim na van. Bumukas ang pinto.

“Dapa!” sigaw ni Sgt. Soria na lumabas mula sa kung saan.

Nagkagulo. Sigawan. Takbuhan.

Akala ng mga hitman, madali lang nilang makukuha si Lira. Pero hindi nila alam, ang buong komunidad ay nakahanda.

Si Mang Pilo, ibinalibag ang mainit na taho sa mukha ng isang hitman. “Aray!” sigaw nito habang napapaso.

Si Jessa at ang ibang sweeper, pinalibutan si Lira, gamit ang mga walis bilang harang.

Sa gitna ng kaguluhan, nakita ni Lira si Berto na akmang tatakbo. Hinabol siya ni Lira. Hindi siya mabilis, pero galit siya.

“Saan ka pupunta?!” sigaw ni Lira.

Hinarang siya ni Berto, akmang susuntukin. Pero sa likod ni Lira, lumitaw ang isang anino.

Ang lalaking kanina pa niya nakikita sa malayo. Ang mysterious watcher.

Isang mabilis na galaw, at nakadapa na si Berto sa semento, nakaposas ang kamay sa likod. Pulis din pala ito—undercover asset ni Sgt. Soria.

Dumating ang mga mobile. Naka-aresto ang mga hitman. Narekober ang mga ebidensya.

Sa gitna ng usok, ng sirena, at ng gulat na mga mata ng “Business District,” nakatayo si Lira Valdez.

Marumi ang uniporme. Gulo ang buhok. Pero nakataas ang noo.

Lumapit si Nilo, nakaposas din dahil kailangan niyang pagbayaran ang kasalanan niya, pero nakangiti. “Salamat, Lira. Tinapos mo ang sinimulan ko.”

“Hindi,” sagot ni Lira, matigas. “Tinapos ko ang sinimulan niyo sa pamilya ko.”

EPILOGUE: BAGONG UMAGA

Ilang buwan ang lumipas.

Wala na si Ate Saling. Nakakulong na kasama ng sindikato. Si Aling Nena, nagpapalakas sa probinsya gamit ang tulong pinansyal mula sa witness protection program.

Alas-kwatro ng madaling araw.

Nasa kalsada pa rin si Lira. Street sweeper pa rin.

Swish. Swish. Swish.

Pero iba na ang tunog ng walis. Hindi na ito tunog ng paghihirap. Tunog na ito ng dignidad. Tunog ng isang babaeng dumaan sa apoy pero hindi nasunog.

Dumaan ang isang magarang sasakyan, tumigil sa tapat niya. Bumaba ang bintana. Isang mayaman na matapobre ang sumigaw, “Hoy, linisin mo ‘yang gilid! Ang dumi!”

Tumingin si Lira. Diretso sa mata. Ngumiti.

“Opo, Sir. Lilinisin ko. Sanay akong maglinis ng kalat… kahit gaano pa kalaki ang tao sa likod nito.”

Isinara ng lalaki ang bintana, natakot sa lamig ng tingin ng “hamak” na street sweeper.

Nagpatuloy si Lira sa pagwawalis. Ang reyna ng kalsada. Ang babaeng hindi na muling yuyuko.