Sa gitna ng mainit na bangayan sa pulitika at usapin ng budget para sa taong 2025, isang pasabog na rebelasyon ang yumanig sa social media at sa mga sirkulo ng gobyerno. Hindi na nagpatumpik-tumpik pa si Congressman Leandro Legarda Leviste nang kanyang isapubliko sa kanyang Facebook page—na may blue check verification bilang patunay ng pagiging lehitimo—ang isang dokumentong maaring magbago sa takbo ng ating pagtingin sa pondo ng bayan.

Ang nasabing dokumento, ayon kay Cong. Leviste, ay ang “2025 DPWH Budget per District Summary File.” Ngunit ang mas nakakakilabot dito, ito umano ay ang listahan na ibinigay sa kanya ng yumaong si Usec. Cabral bago ang malagim na insidente. Ito ba ang “smoking gun” na hinihintay ng marami?

Ang Lihim sa Likod ng “Allocable” at “Outside Allocable”

Para sa kaalaman ng ordinaryong mamamayan, madalas tayong nalilito sa mga terminong ginagamit sa Kongreso. Pero sa simpleng paliwanag, may tinatawag na “Allocable”—ito ang taunang alokasyon na maaring ilaan ng bawat District Congressman. Ayon sa datos, ang total nito ay nasa 401.3 Billion pesos. Kung susumahin, parang may tig-30 Million pesos ang bawat distrito. Malaki na ito kung tutuusin, ‘di ba?

Pero teka, huwag muna kayong kumurap. Dahil ang nakakagulat, ang total budget para sa 2025 na nakapaloob sa dokumento ay pumalo ng tumataginting na 1.041 Trillion Pesos!

Saan nanggaling ang mahigit 600 Billion na diperensya? Dito na pumapasok ang tinatawag na “Outside Allocable.” Ito yung mga pondo na ina-allocate ng iba’t ibang proponents—mga insertions, amendments sa House at Senate, at Bicameral Conference Committee. Sa madaling salita, ito ang mga pondong naidagdag na “sa labas” ng regular na hatian.

Sinasabi ng ilan na hindi naman masama ang “insertion” kung para sa proyekto. Pero ang tanong ng taong-bayan: Bakit sobrang laki? At bakit parang hindi pantay-pantay?

Ang “Magic” sa Paglobo ng Pondo

Sa pagsusuri ng dokumento, tila may pattern na makikita. May mga kongresista na ang budget sa National Expenditure Program (NEP) ay maliit lamang, ngunit pagdating sa “Total Budget,” bigla itong lumolobo.

Isang halimbawa na napansin ay ang budget na nakapangalan sa ilang kilalang mambabatas. May mga nakalista na mula sa 1 Million o 2 Million na “NEP Restored,” bigla itong nagiging 6 Million, 12 Million, o higit pa sa final listing. Binanggit sa talakayan ang mga pangalan tulad nina Rep. Benny Abante ng Manila, Rep. Eric Yap, at maging si Rep. Sandro Marcos.

Bakit may ganitong “magic”? Kung regular na proseso ito, bakit tila may mga distrito na napag-iiwanan habang ang iba ay umaapaw ang biyaya? Ito ang nagtutulak sa marami na magduda: Ginagamit ba ang pondong ito para sa darating na halalan sa 2025?

Kapansin-pansin din na bagamat nakapangalan sa mga District Representatives ang mga budget na ito, hindi sila ang laging “proponent” o nagpasok ng pondo. Ibig sabihin, pwedeng may ibang nag-insert nito pero sa distrito nila babagsak. Ito ang madalas na palusot ng iba, pero sa huli, sino ba ang makikinabang sa pogi points ng proyekto? Hindi ba’t ang nakaupong opisyal din?

Ang “Budget” ni VP Sara vs. Ang Trilyong Insertions

Hindi maiwasang ikumpara ang sitwasyong ito sa walang humpay na pambabatikos kay Vice President Sara Duterte tungkol sa kanyang 125 Million confidential funds. Kung titingnan ang laki ng halaga, parang barya lang ang 125 Million kumpara sa Trilyong pisong budget ng DPWH na puno ng insertions.

Bakit ang ingay ng ilan pagdating sa Office of the Vice President, pero tila nabibingi sila pagdating sa sarili nilang bakuran sa Kongreso? Kung talagang korapsyon ang binabantayan, hindi ba dapat mas busisiin ang 1 Trillion kaysa sa 125 Million? Ito ay isang malinaw na hamon sa ating mga mambabatas: Maging patas sana sa pagsilip sa kaban ng bayan.

Rambulan: Guanzon vs. Remulla

Sa ibang bahagi ng usapin, uminit din ang tensyon sa pagitan ni Atty. Rowena Guanzon at Justice Secretary Jesus Crispin “Boying” Remulla, at nadamay din ang kapatid nitong si Gov. Jonvic Remulla.

Sa isang matapang na pahayag, tinawag ni Atty. Guanzon na “gago” si Jonvic Remulla (bagamat binawi niya ito ng pabirong “gwapo” na puno ng sarkasmo). Ang ugat ng galit? Ang diumano’y kawalan ng respeto at pagtatawa sa gitna ng usapin tungkol sa pagpanaw ni Usec. Cabral.

Para kay Guanzon at sa marami pang tagamasid, hindi katanggap-tanggap na tawanan o gawing biro ang nangyari sa isang opisyal, lalo na kung may mga katanungan pa sa tunay na dahilan ng insidente. Ang ganitong asal ay nagpapakita umano ng kawalan ng puso at awa. Ang sigaw ng marami: imbes na magtawanan at magturuan, bakit hindi ilabas ang buong katotohanan?

Ang Hamon sa Taong Bayan

Ang paglabas ng listahang ito ni Cong. Leviste ay isang malaking hakbang para sa transparency. Ipinapakita nito na kahit sa loob ng gobyerno, may mga handang magsalita at maglabas ng ebidensya.

Ang 1.041 Trillion budget ay hindi pera ng mga pulitiko. Ito ay dugo at pawis ng bawat Pilipinong nagbabayad ng buwis. Karapatan nating malaman kung bakit may mga distrito na binabaha ng pondo habang ang iba ay tuyot. Karapatan nating malaman kung ang mga “insertions” na ito ay tunay na proyekto o pondo para sa eleksyon.

Sa huli, ang tanong sa atin: Hahayaan na lang ba natin na maging “business as usual” ang ganitong kalakaran? O panahon na para magising at magtanong? Ang listahan ay nasa labas na. Nasa atin na ang susunod na hakbang.

Kayo, mga kababayan, ano ang masasabi niyo sa listahang ito? Ramdam niyo ba ang mga proyektong ito sa inyong lugar?