Buong buhay kong pinagtrabahuhan ang perang iyon. Taon ng pagtitipid, pagtiis, at pag-iisip na balang araw, darating din ang oras na ako naman. Hindi luho ang pangarap ko—isang simpleng cruise lang, kasama ang mga anak ko, bago tuluyang bumagal ang aking mga hakbang sa pagreretiro. Akala ko, iyon na ang gantimpala sa lahat ng aking sakripisyo. Hindi ko alam na sa mismong pier, bago pa man umalis ang barko, doon ko mararanasan ang pinakamasakit na hiya sa buong buhay ko.

Ako si Elena. Limampu’t walong taong gulang. Dalawang dekada akong nagtrabaho bilang empleyado sa isang pabrika. Walang reklamo, kahit madalas masakit ang likod at kulang ang tulog. Lahat ng iyon tiniis ko para sa mga anak ko. Nang pumanaw ang asawa ko, lalo akong nagsikap. Sabi ko sa sarili ko, balang araw kapag nakaipon na ako para sa pagreretiro, gagawin ko naman ang gusto ko—kahit minsan lang.

Nang makita ko ang promo ng isang cruise trip, bigla akong napangiti. Hindi ito engrande, pero sapat na para maramdaman kong may saysay ang lahat ng aking pinagdaanan. Mas lalo akong natuwa nang sabihin ng mga anak ko na sasama sila. “Ma, deserve mo ‘yan,” sabi nila. Doon ko ibinuhos ang ipon ko. Hindi ko inisip kung may matitira pa. Para sa akin, mahalaga ang alaala, hindi ang pera.

Dumating ang araw ng biyahe. Maaga pa lang, nasa pier na kami. Ang hangin ay sariwa, ang dagat ay tahimik, at ang mga tao ay puno ng saya. Hawak ko ang maliit kong bag, suot ang damit na pinag-isipan ko pa ng ilang linggo. Pakiramdam ko, bata ulit ako—may inaabangan, may pinapangarap.

Habang papalapit kami sa counter para sa boarding, napansin kong tahimik ang mga anak ko. Akala ko’y pagod lang. Inabot nila ang kanilang mga tiket. Tinawag ang pangalan nila. Isa-isa silang pinapasok.

Nakatayo pa rin ako.

Ngumiti ako at inabot ang kamay ko, naghihintay ng sarili kong tiket. Doon ko narinig ang mga salitang hindi ko malilimutan kailanman.

“Ma… nakalimutan ka naming bilhan.”

Para akong binuhusan ng malamig na tubig. Hindi ako nakapagsalita. Akala ko biro. Tumingin ako sa kanila, naghihintay ng tawa, ng “joke lang.” Pero wala. Iwas ang mga mata nila. May isa pang nagsabi, mas mahina, mas masakit: “Akala namin okay lang sa’yo na hindi ka sumama.”

Hindi ko alam kung paano ako nanatiling nakatayo. Ang paligid ay biglang naging malabo. Ang ingay ng pier ay tila nawala. Ang tanging naririnig ko ay ang tibok ng dibdib ko at ang tanong sa isip ko—paano nila nagawang kalimutan ako, gayong pera ko ang ginamit sa lahat?

May mga taong nakatingin. May mga nakarinig. Gusto kong maglaho. Gusto kong pulutin ang dignidad kong tila nahulog sa sahig ng pier. Hindi ako umiyak. Hindi ako sumigaw. Tahimik lang akong tumango at sinabing, “Sige, mauna na kayo.”

Habang papalayo ang mga anak ko papunta sa barko, ako naman ay dahan-dahang umupo sa isang bangko. Doon ko naramdaman ang bigat ng lahat—hindi ng edad, kundi ng pakiramdam na hindi pala ako kasama sa sariling pangarap na pinondohan ko.

Lumipas ang ilang minuto. May isang babaeng lumapit. Isa siyang staff ng cruise. Tinanong niya kung okay lang ako. Siguro nakita niya ang itsura ko—isang ina na naiwan, literal at emosyonal.

Kinuwento ko ang nangyari. Hindi ko alam kung bakit ko nagawa. Siguro dahil pagod na akong magpanggap na matatag. Tahimik siyang nakinig, saka umalis sandali.

Pagbalik niya, may kasama na siyang supervisor. Kinausap nila ako nang mahinahon. May nangyaring hindi ko inasahan. Dahil sa sitwasyon, at marahil sa awa, inalok nila akong makasama sa cruise—walang bayad. Isang bakanteng cabin, sabi nila. Hindi ito kapalit ng sakit, pero isang paalala raw na may mga taong marunong pa ring makakita ng halaga.

Nanginginig ang kamay ko nang umakyat ako sa barko. Hindi ko alam kung matutuwa o iiyak. Sa unang gabi ng biyahe, mag-isa akong nakaupo sa deck, pinapanood ang dagat. Doon ako tuluyang umiyak—hindi dahil sa galit, kundi dahil sa pagbitaw. Pagbitaw sa ideya na ang lahat ng sakripisyo ay awtomatikong sinusuklian.

Pagbalik namin mula sa cruise, nag-usap kami ng mga anak ko. Humingi sila ng tawad. Sabi nila, hindi nila sinasadya. Pero may mga bagay na kahit patawarin mo, hindi na bumabalik sa dati. Ang tiwala. Ang pakiramdam na mahalaga ka.

Natuto ako. Ang pagreretiro ay hindi lang tungkol sa pahinga. Minsan, ito rin ang panahon para piliin ang sarili—kahit masakit. Hindi ko pinagsisisihan ang cruise. Pinagsisisihan ko lang na inabot pa ng ganoong eksena bago ko napagtanto ang halaga ko.