Sa kauna-unahang pagkakataon sa kasaysayan ng ating bansa at sa buhay ng Dating Pangulong Rodrigo Roa Duterte (FPRRD), isang Pasko ang dumaan na hindi niya kapiling ang sambayanang Pilipino sa sarili nating bayan. Malayo sa init ng Davao, malayo sa ingay ng mga nakasanayang selebrasyon, at higit sa lahat, malayo sa kanyang pamilya sa mismong araw ng Pasko.

Ito ang naging sentro ng usapan matapos magbigay ng update ang legal counsel at mga tagapagsalita na bumisita sa kanya sa International Criminal Court (ICC) detention facility sa The Hague, Netherlands. Ang mga detalye na lumabas ay nagbigay ng halu-halong emosyon—awa, lungkot, at pag-asa—para sa mga taga-suporta ng dating pangulo.

Ang Malungkot na Pasko sa Loob ng Rehas

Ayon sa mga ulat, ang Dating Pangulong Duterte ay kasalukuyang nasa kustodiya ng ICC mula pa noong Marso 11. Ito ang kanyang unang Pasko at Bagong Taon sa loob ng pasilidad. Kung sa Pilipinas ay sanay tayong bukas ang tahanan para sa bisita tuwing kapaskuhan, iba ang naging kapalaran niya sa The Hague.

Isinaad sa panayam na bagama’t nakadalaw ang kanyang anak na si Kitty Duterte noong ika-24 ng Disyembre (Christmas Eve), mahigpit na ipinagbawal ang anumang bisita sa mismong araw ng Pasko (December 25) at Bagong Taon. Ito ay dahil sa sinusunod na “holiday schedule” ng pasilidad. Walang special treatment. Kahit pa dating pinuno ng bansa, kailangan niyang sumunod sa patakaran na “no visitation” tuwing holidays.

Isipin niyo na lang ang bigat ng damdamin ng isang ama at lolo na sa halip na nagbubukas ng regalo kasama ang mga apo o nagsasalo sa Noche Buena, ay mag-isang nagpapalipas ng oras sa loob ng isang dayuhang pasilidad. Ang tanging koneksyon niya sa labas ay ang mga ipinapadalang Christmas greetings na idinadaan pa sa kanyang abogado bago niya mabasa.

Bawal ang Monggo at Tinola: Ang Hirap ng Pagkain at Klima

Bukod sa pangungulila, isa sa pinakamalaking hamon na kinakaharap ng dating pangulo ay ang pisikal na aspeto ng kanyang pananatili roon. Hindi biro ang winter season sa Netherlands. Sobrang lamig, isang bagay na hindi sanay ang katawan ng isang matandang Pilipino na buong buhay ay nanirahan sa tropikal na bansa.

Ngunit higit sa lamig, ang usapin sa pagkain ang isa sa pinaka-nakakaantig na detalye. Alam ng lahat na simple lang ang panlasa ni Tatay Digong. Hindi siya mahilig sa mga steak o mamahaling cuisine. Ang hanap niya ay ang lutong bahay—monggo, tinola, paksiw na isda. Ang mga pagkaing ito ay hindi lang basta laman-tiyan; ito ay “comfort food” na nagbibigay ng pakiramdam ng tahanan.

Sa kasamaang palad, mahigpit ang ICC pagdating sa “outside food.” Bawal magpasok ng lutong pagkain mula sa labas. Kung ano ang menu ng detention facility, iyon lang ang dapat kainin. Para sa isang taong may edad na at may specific na panlasa, malaking dagok ito sa kanyang gana at pangkalahatang well-being. Ang hindi pagkaiin ng gusto at nakasanayan ay maaring magdulot ng pagbagsak ng katawan lalo na sa kanyang sitwasyon.

Kalusugan: “Frail” at May Iniinom na Gamot

Hindi itinago ng kanyang kampo ang realidad ng kanyang kalusugan. Inilarawan siya bilang “old” at “frail” o mahina na. Bago pa man siya dinala sa The Hague, mayroon na siyang “pre-existing medical conditions” at kasalukuyang nasa ilalim ng gamutan o medication.

Ang kombinasyon ng katandaan, matinding lamig, hindi nakasanayang pagkain, at stress ng pagkakakulong ay inaasahang may epekto sa kanyang katawan. Kaya naman, patuloy ang panawagan ng kanyang mga tagasuporta at pamilya na ipagdasal ang kanyang kalusugan. Ito rin ang isa sa mga pangunahing basehan ng kanyang mga abogado para sa kanilang mga legal na hakbang.

Ang Laban Legal: May Pag-asa pa bang Makauwi?

Sa gitna ng lungkot, may liwanag pa ring natatanaw. Ipinaliwanag ng legal team na mayroong “pending application” o apela sa ICC Appeals Chamber patungkol sa “jurisdiction” o kapangyarihan ng korte.

Ang argumento ay simple: Kung mapatunayan at magdesisyon ang Appeals Chamber na walang hurisdiksyon ang ICC sa Pilipinas o sa kaso, agad na madidismiss ang kaso at makakalaya ang dating pangulo. Makakauwi siya sa Pilipinas bilang isang malayang tao. Ito ang “best case scenario” na inaabangan ng lahat.

Bukod dito, mayroon ding apela para sa “interim release” o pansamantalang paglaya habang dinidinig ang kaso. Ang basehan? Humanitarian grounds. Dahil sa kanyang edad at kondisyong medikal, iginigiit ng depensa na hindi na siya banta o wala na siyang kakayahang mang-impluwensya o manakot ng mga testigo (witness intimidation).

May lumabas na ring obserbasyon mula sa panel of experts na nagsasabing siya ay “too old” para gawin pa ang mga bagay na kinatatakutan ng korte. Kung pakikinggan ito ng ICC, posibleng payagan siyang makalabas o magkaroon ng mas magaan na arrangement habang gumugulong ang proseso.

Ang Walang Sawang Suporta ng mga Pilipino

Sa kabila ng pader na naghihiwalay sa dating pangulo at sa mundo, ramdam pa rin niya ang init ng pagmamahal ng mga Pilipino. Iniulat na kahit sa The Hague, aktibo ang Filipino Community.

Kahit nagyeyelo sa lamig, nandiyan sila sa labas, nag-aabang, nagdadasal, at nagpapakita ng suporta. Dumalaw rin kamakailan si Vice President Sara Duterte at nakipagkita sa mga komunidad doon, na lalong nagpatibay sa loob ng mga taga-suporta. Ang presensya ng mga Pilipinong ito ay nagpapatunay na kahit saan man dalhin ang dating pangulo, hindi siya nag-iisa.

Ang sitwasyon ngayon ni Dating Pangulong Duterte ay isang malaking hamon, hindi lang sa kanya kundi sa ating bansa. Habang hinihintay natin ang desisyon ng korte sa mga apela, ang panawagan ng marami ay hustisya na may halong pagmamalasakit at konsiderasyon sa kanyang edad at karapatang pantao.

Sa susunod na mga linggo o buwan, malalaman natin kung didinggin ba ang mga panalangin para sa kanyang kalayaan. Sa ngayon, ang tanging magagawa ng kanyang mga taga-suporta ay magpadala ng mensahe ng pag-asa at ipagdasal na malampasan niya ang mga pagsubok na ito sa loob ng piitan.