Sa gitna ng sunod-sunod na pagbubunyag tungkol sa umano’y iregularidad sa pondo ng Department of Public Works and Highways (DPWH), isang pangalan ang patuloy na bumabalik sa sentro ng usapan—si dating Undersecretary Maria Catalina “Usec Cabral” Cabral. Ang kanyang biglaang pagkamatay ay nagbukas ng mas maraming tanong kaysa sagot, at ngayon, matapos ilabas ang resulta ng isang mahalagang pagsusuri, muling umigting ang interes ng publiko sa kung ano talaga ang nangyayari sa likod ng mga dokumento, proyekto, at bilyon-bilyong pisong pondo ng bayan.

Sa mga unang araw matapos ang insidente sa Baguio City kung saan siya huling namataan, marami ang naghintay ng linaw. Hindi lang ito personal na trahedya para sa kanyang pamilya at mga kaibigan, kundi isang pangyayaring may posibleng implikasyon sa mas malawak na imbestigasyon sa loob ng ahensya. Habang nagpapatuloy ang opisyal na pagsisiyasat, unti-unting lumalabas ang mga detalye na nagbibigay ng mas malinaw na konteksto sa kalagayan ni Usec Cabral bago pa man mangyari ang trahedya.

Isa sa mga impormasyong lumabas ay ang pagkakaroon ng ilang gamot sa hotel room na kanyang tinuluyan. Kabilang dito ang mga gamot para sa pagtulog at mental health. Sa una, hindi ito binigyang bigat. Ngunit nang lumabas ang toxicology report at kumpirmahing may bakas ng antidepressant sa kanyang katawan, nagbukas ito ng mas seryosong diskusyon tungkol sa posibleng pinagdadaanan niya sa mga huling araw ng kanyang buhay.

Ayon sa isang psychiatrist na nagbigay ng paliwanag base sa mga ulat, ang kombinasyon ng naturang mga gamot ay maaaring indikasyon ng matinding stress, problema sa pagtulog, o emosyonal na bigat. Mahalagang linawin, ayon sa mga eksperto, na ang ganitong resulta ay hindi awtomatikong nagsasabi ng sanhi ng pagkamatay. Sa halip, nagbibigay ito ng konteksto sa posibleng mental at emosyonal na kalagayan ng isang taong nasa ilalim ng matinding pressure.

At ang pressure na ito ay hindi maikakaila. Sa panahong iyon, mainit ang mga isyu na kinasasangkutan ng DPWH—lalo na ang mga alegasyon ng iregularidad sa flood control projects at ang tinaguriang “DPWH leaks.” Araw-araw, may mga bagong dokumentong lumalabas, mga pangalan ng pulitiko na nadadawit, at mga tanong mula sa publiko na humihingi ng paliwanag. Para sa isang mataas na opisyal tulad ni Usec Cabral, ang ganitong sitwasyon ay tiyak na may bigat na dala.

Kasabay ng mga tanong tungkol sa kanyang personal na kalagayan, mas lumawak pa ang usapin nang lumabas ang mga listahan ng umano’y “sponsored projects” sa ilalim ng panukalang 2025 national budget. Ayon sa mga dokumentong kumalat, may mga distrito na nakatanggap ng bilyon-bilyong piso para sa mga proyekto, habang ang iba ay halos walang natanggap. Ang hindi pantay na distribusyon na ito ang lalong nagpainit sa diskusyon tungkol sa kung paano talaga hinahati ang pondo ng bayan.

Sa isang eksklusibong ulat, inilabas ang detalyadong talaan ng mga kongresistang may pinakamalalaking proyekto sa ilalim ng National Expenditure Program. Hindi lang ito simpleng listahan ng mga pangalan. Kalakip nito ang mga halagang umaabot sa bilyon-bilyong piso—pera ng taumbayan na inilaan sa mga proyektong dapat sana’y para sa kapakinabangan ng nakararami. Nangunguna sa listahan ang isang kongresista mula sa Bohol na may halos pitong bilyong pisong halaga ng proyekto. Sumunod ang iba pang mga kilalang personalidad sa pulitika, kabilang ang mga party-list at district representatives mula sa iba’t ibang lalawigan.

Habang binabasa ng publiko ang mga dokumentong ito, naging malinaw na hindi ito isolated na kaso. Para sa marami, ipinapakita nito ang isang mas malawak na pattern sa loob ng sistema—isang mekanismo kung saan ang impluwensiya at koneksyon ay may malaking papel sa kung aling mga proyekto ang napopondohan at kung alin ang naiiwan.

Dito pumasok ang papel ng isang whistleblower, isang dating opisyal ng DPWH na nagbigay ng sinumpaang salaysay. Ayon sa kanya, ang tunay na pressure ay hindi nagsisimula sa huling yugto ng budget deliberations, kundi sa pinakaunang bahagi pa lang—ang consultation stage. Sa yugtong ito raw lumalapit ang ilang pulitiko sa mga district engineer upang magpasa ng listahan ng mga proyektong nais nilang maisama sa budget.

Mas naging mabigat ang kanyang pahayag nang sabihin niyang may mga pagkakataon daw na mismong mga mataas na opisyal ng ahensya ang nagiging tagapamagitan sa pangongolekta ng mga “wish list” na ito. Sa ganitong paraan, ang budget na dapat nakabatay sa pangangailangan ng komunidad ay nagiging salamin ng interes ng iilan. Kahit pa dumaan ito sa tamang dokumentasyon at mukhang legal sa papel, posible raw na may impluwensiyang ginamit sa likod ng proseso.

Lalong naging sensitibo ang usapin nang may lumabas na dokumentong nag-uugnay sa isang malaking infrastructure project sa Office of the President. Sa remark section ng nasabing papeles, may binanggit na pangalan at request letter mula sa isang mataas na opisyal ng Kamara. Bagama’t kalaunan ay idineklarang failed bidding ang proyekto, ang katotohanang nakapasok ito sa General Appropriations Act ay nagdulot ng mas maraming tanong.

Naglabas naman ng pahayag ang Malacañang, sinasabing kailangang suriin muna ang pagiging totoo ng mga dokumento at hintayin ang opisyal na kumpirmasyon mula sa DPWH. Samantala, ang ilang pangalan na nadawit ay agad ring nagsalita upang linawin ang kanilang panig. May nagsabing ang kanilang pagkakasangkot ay nag-ugat lamang sa personal na reklamo o hinaing ng kanilang pamilya at hindi bahagi ng anumang espesyal na pabor.

Hindi pa rito nagtapos ang mga pagbubunyag. Isang bagong hakbang ang ginawa ni Batangas Representative Leandro Leviste nang ilabas niya ang isa pang set ng dokumento na umano’y nagmula mismo kay Usec Cabral. Ayon sa kanya, ang mga papeles ay buod ng DPWH budget kada rehiyon at distrito mula 2023 hanggang sa panukalang 2026. Sa kanyang paliwanag, ang kabuuang halagang pinag-uusapan—humigit-kumulang 3.5 trilyong piso—ay katumbas ng halos daan-libong piso para sa bawat pamilyang Pilipino.

Sa ganitong perspektibo, mas naging konkretong maintindihan ng publiko kung gaano kalaki ang perang nasa sentro ng kontrobersya. Bagama’t nilinaw na maaaring magbago pa ang ilang numero para sa 2026, malinaw ang pattern mula 2023 hanggang 2025: may mga rehiyong patuloy na tumatanggap ng mas malaking pondo kaysa sa iba.

Para sa mga nagdududa sa pagiging totoo ng mga dokumento, hinamon ni Leviste ang kasalukuyang pamunuan ng DPWH na kumpirmahin o itanggi ang mga numerong inilabas. Ayon sa kanya, ang layunin ng pagbubunyag ay hindi para manira, kundi para bigyan ng kakayahan ang taumbayan na bantayan kung saan napupunta ang kanilang buwis.

Sa ngayon, nananatiling bukas ang maraming tanong. Ano ang buong katotohanan sa likod ng mga dokumentong ito? May pananagutan bang dapat harapin ang sinumang mapatunayang nag-abuso sa sistema? At higit sa lahat, paano masisiguro na ang pondo ng bayan ay tunay na napupunta sa mga proyektong makikinabang ang nakararami, hindi lamang ang iilan?

Habang patuloy ang imbestigasyon at diskusyon, isang bagay ang malinaw: ang kaso ni Usec Cabral at ang mga isyung bumabalot sa DPWH ay hindi na lamang usapin ng indibidwal na pagkakamali. Isa na itong pagsubok sa transparency, pananagutan, at tiwala ng publiko sa mga institusyon ng pamahalaan.