Sa gitna ng masalimuot na usapin ng pambansang badyet, isang serye ng mga dokumento ang naging mitsa ng bagong kontrobersya sa Department of Public Works and Highways (DPWH). Ang tinaguriang “DPWH Leaks” na inilabas ng Bilyonaryo News Channel ay nagbukas ng “Pandora’s box” tungkol sa kung paano nga ba nabubuo ang National Expenditure Program (NEP) bago ito maging isang ganap na batas o ang General Appropriations Act (GAA). Hindi lamang ito usapin ng simpleng pagpapatayo ng kalsada; ito ay paglalantad sa isang sistemang tila kontrolado ng mga makapangyarihang pulitiko sa likod ng kurtina.

Ang Anatomy ng ‘Inappropriate Intervention’
Ayon sa ulat ni Joh Malimban, ang mga dokumentong nakuha ay hindi tumutukoy sa mga karaniwang “bicameral insertions” o yung mga proyektong idinaragdag na lamang sa huling sandali ng diskusyon. Sa halip, ang mga ito ay mga “line items” na nakapaloob na sa mismong budget proposal ng DPWH. Ayon kay dating DPWH Undersecretary Roberto Bernardo, ang ganitong gawain ay maituturing na isang “inappropriate intervention.”

Sa ilalim ng tamang proseso, ang mga proyekto ay dapat nagmumula sa teknikal na pagsusuri ng mga opisyal at inhinyero ng DPWH batay sa pangangailangan ng publiko, at hindi batay sa “request” o kahilingan ng isang pulitiko habang binubuo pa lamang ang NEP. Ang ganitong pakikialam ang sinasabing nagiging ugat ng kickback scheme, kung saan ang mga paboritong contractor ay nakakakuha ng kontrata kapalit ng komisyon para sa mga “proponents” ng proyekto.

Ang Php1 Bilyon na ‘Road Map’ ni Sara Duterte
Isa sa pinaka-kapansin-pansing bahagi ng leak ay ang pangalan ni Vice President Sara Duterte. Noong 2020, habang siya ay nanunungkulan pa bilang Alkalde ng Davao City, umano’y humiling siya ng 16 na line items na may kabuuang halaga na Php1 bilyon.

Ang nakakabahala sa pagsusuring ito ay ang katotohanang ang lahat ng 16 na proyektong hiniling ay “tumagos” o naaprubahan sa 2020 GAA. Halos lahat ng mga ito ay road projects sa Davao City, at ang ilan ay partikular na nakalista sa ilalim ng pangalan ni “Mayor Sarah Z. Duterte.” Ang ganitong konsentrasyon ng pondo sa iisang siyudad ay nagbubukas ng tanong tungkol sa patas na alokasyon ng kaban ng bayan para sa iba pang rehiyon sa Pilipinas.

Ang ‘Family Affair’ sa Pondo ng Davao
Hindi rin nagpahuli ang kapatid ng Bise Presidente na si Davao City Representative Paolo “Pulong” Duterte. Sa mga dokumento, makikita ang kahilingan para sa 16 na line items na aabot sa mahigit Php764 milyon. Labing-apat sa mga ito ang kumpirmadong lumusot sa huling badyet.

May mga kakaibang detalye rin sa mga proyekto ni Cong. Pulong. Halimbawa, isang Php3 milyong rehabilitasyon ng gusali ang nakalista bilang “request,” ngunit nang lumabas sa GAA, ito ay naging “completion” project na. Mayroon ding road project na nagkakahalaga ng Php9 milyon na tila hinati sa dalawang bahagi (splitting of contracts) ngunit napunta pa rin sa iisang contractor—isang gawain na madalas kwestyunin ng Commission on Audit (COA) dahil sa posibleng pag-iwas sa mas mahigpit na bidding rules.

Mula Davao Hanggang Luzon: Ang Papel ni Harry Roque
Hindi lamang mga taga-Davao ang nasa listahan. Lumitaw din ang pangalan ni dating Presidential Spokesperson Atty. Harry Roque bilang proponent ng apat na proyekto. Bagama’t ang mga ito ay mas maliit ang halaga (Php2 milyon bawat isa), ang pagiging proponent niya sa mga proyekto sa Ifugao, Batangas, Cavite, at Laguna ay nakakapagtaka dahil wala siyang direktang nasasakupan o distrito noong panahong iyon.

Ang presensya ng isang tagapagsalita ng Malacañang sa listahan ng mga inprastraktura ay nagpapatunay lamang na ang sistema ng “requesting” ay hindi limitado sa mga mambabatas, kundi abot hanggang sa mga opisyal na malapit sa sentro ng kapangyarihan.

Ang Misteryo ni ‘Y Cabral’
Sino si “Y Cabral”? Sa ulat ng DPWH Leaks, lumilitaw ang pangalang ito bilang ang “point person” na nakikipag-ugnayan sa mga mambabatas. Siya umano ang nagpapaalam sa mga pulitiko kung magkano ang kanilang alokasyon at humihingi ng mga titulo ng proyektong nais nilang isama sa badyet. Ang papel ni Cabral ay tila isang tulay sa pagitan ng teknikal na ahensya (DPWH) at ng politikal na interes ng mga opisyal.

Konklusyon: Hamon sa Transparency
Sa kabila ng mga seryosong alegasyong ito, nananatiling tikom ang bibig ng kampo nina VP Sara, Cong. Pulong, at Atty. Roque. Ang “DPWH Leaks” ay hindi lamang kwento ng semento at kalsada; ito ay kwento ng kung paano niluluto ang badyet ng bansa sa likod ng mga saradong pinto.

Ang tanong ng mamamayang Pilipino: Hanggang kailan mananatiling “request-driven” ang ating inprastraktura imbes na “needs-driven”? Ang mga dokumentong ito ay nagsisilbing hamon sa kasalukuyang administrasyon na linisin ang sistema at tiyakin na ang bawat pisong buwis ay napupunta sa tunay na serbisyo, at hindi sa bulsa ng mga “proponents.”