Tahimik ang sementeryo sa gilid ng bayan, lalo na tuwing madaling-araw. Para kay Ramon Alverado, isang kilalang milyonaryo at negosyante, ang lugar na iyon ay simbolo ng pagtatapos—ng isang yugto ng kanyang buhay na matagal na niyang gustong kalimutan. Dumating siya roon hindi upang magluksa, kundi upang tiyakin na tuluyan nang nakabaon sa lupa ang mga alaala ng kahirapan at kahihiyang pilit niyang tinakasan.

Lumaki si Ramon sa pamilyang salat sa buhay. Bata pa lamang siya nang mamatay ang kanyang ama at iniwan ang ina na mag-isang nagtaguyod sa kanila. Nang yumaman siya sa negosyo, pinutol niya ang ugnayan sa nakaraan. Bihira siyang bumisita sa puntod ng kanyang mga magulang. Para sa kanya, ang sementeryo ay paalala ng buhay na ayaw na niyang balikan.

Sa gabing iyon, sinamahan siya ng ilang tauhan. May ipinatatayong pribadong mausoleo si Ramon—isang engrandeng istruktura para sa kanilang angkan, simbolo ng tagumpay at kayamanan. Habang abala ang mga manggagawa sa paghuhukay, biglang tumakbo papalapit ang isa sa kanila, nanginginig at maputla ang mukha.

“Sir… may narinig po akong ungol sa loob ng hukay,” mahinang sabi ng lalaki.

Napakunot ang noo ni Ramon. Inis at pagod, agad niyang inisip na pagod lang ang manggagawa o nagpapalusot. “Imposible ‘yan,” malamig niyang sagot. “Ipagpatuloy n’yo ang trabaho.”

Ngunit hindi nagtagal, may isa pang manggagawa ang napaatras. May kakaibang tunog na tila humihingi ng tulong—mahina, ngunit malinaw. Tumahimik ang buong paligid. Ang hangin ay tila bumigat, at kahit si Ramon ay nakaramdam ng kakaibang kaba.

Lumapit sila sa hukay, dahan-dahang sinilip ang ilalim. Sa gitna ng lupa at putik, may gumalaw. Isang kamay ang dahan-dahang umangat, nanginginig at marumi. Isang ungol ang muling narinig.

Nanlaki ang mga mata ni Ramon. Namutla ang kanyang mukha. Hindi ito maaaring mangyari. Ngunit naroon ang katotohanang hindi niya matakasan.

Agad nilang hinukay nang mas mabilis ang lupa. Ilang sandali pa, isang matandang lalaki ang tuluyang lumitaw—buhay, ngunit halos wala nang lakas. Payat, sugatan, at halos hindi na makapagsalita. Sa liwanag ng ilaw, unti-unting nakilala ni Ramon ang mukha.

Parang binuhusan ng malamig na tubig ang kanyang buong katawan.

Ang matandang lalaki ay si Tomas—ang dating sepulturero ng sementeryo at ang taong minsang nagligtas sa kanya noong siya’y bata pa. Noong panahong walang-wala sila, si Tomas ang palihim na nagbibigay sa kanila ng pagkain at tulong. Ngunit nang yumaman si Ramon, tinalikuran niya ang lahat ng taong nagpaalala ng kanyang kahirapan—kasama si Tomas.

Nalaman nila na ilang araw nang nawawala ang matanda. Inakala ng lahat na patay na siya at aksidenteng natabunan habang natutulog malapit sa hukay. Walang nakapansin. Walang naghanap. Hanggang sa gabing iyon.

Habang dinadala sa ospital si Tomas, hindi makapagsalita si Ramon. Ang yabang at kapal ng kanyang puso ay unti-unting gumuho. Ang lalaking minsang nagpakita sa kanya ng kabutihan, ngayo’y muntik nang mamatay sa lupa na pinondohan ng kanyang kayamanan.

Sa ospital, naghintay si Ramon buong magdamag. Hindi niya matandaan kung kailan siya huling nagdasal, ngunit sa gabing iyon, taimtim siyang humiling ng kapatawaran. Hindi sa Diyos lamang, kundi sa sarili niyang konsensiya.

Nagising si Tomas makalipas ang dalawang araw. Mahina ang katawan ngunit malinaw ang isipan. Nang makita niya si Ramon sa tabi ng kama, bahagya siyang ngumiti.

“Buhay ka na pala… at malayo na ang narating mo,” mahinang sabi ng matanda.

Hindi napigilan ni Ramon ang luha. Lumuhod siya sa tabi ng kama, humingi ng tawad—sa paglimot, sa pagtalikod, sa pagiging bulag sa kabutihang minsang ibinigay sa kanya.

Hindi nagsalita si Tomas ng mahaba. Ngunit ang kanyang katahimikan ay sapat upang iparamdam ang bigat ng konsensiya ni Ramon.

Mula noon, nagbago ang milyonaryo. Itinigil niya ang pagpapatayo ng mausoleo at sa halip ay nagpatayo ng isang maliit na tahanan para sa mga matatandang walang pamilya. Pinondohan niya ang ospital sa bayan at personal na sinigurong maalagaan si Tomas hanggang sa huling araw nito.

Ang sementeryo na minsang simbolo ng paglimot ay naging lugar ng paggising ng kanyang konsensiya. Doon niya natutunan na ang lupa ay hindi lamang naglilibing ng mga patay—minsan, inilalantad nito ang mga kasalanang pilit nating tinatakasan.

At sa bawat pagbisita niya roon, naaalala ni Ramon ang gabing iyon—ang ungol mula sa hukay, at ang katotohanang minsan, ang pinakamalaking kayamanan ay ang kabutihang hindi dapat kailanman ilibing.