“Sa isang bahay na punô ng katahimikan at kulang sa lahat, natutunan kong ang pinakamabigat na pasanin ng isang ama ay hindi gutom, kundi ang sakit na makita ang sariling anak na sumusukong mangarap dahil sa kahirapan.”

Ako si Deno, at ang kwentong ito ay isinilang sa pagitan ng pagkawala at patuloy na pakikipaglaban.

Hindi pa rin ako sanay sa katahimikan tuwing gabi. Kahit ilang taon na ang lumipas mula nang mawala si Tawing, ang asawa ko, parang kahapon lang nang hawakan niya ang kamay ko habang hinihingal at halos hindi na makapagsalita. Naririnig ko pa rin sa isip ko ang mahinang tinig niya, ang pakiusap na huwag ko raw pabayaan ang mga anak namin. Sa tuwing sumasagi sa isip ko ang huling sandaling iyon, parang may kamay na humihigpit sa dibdib ko.

Nagigising ako minsan sa gitna ng gabi, pawis na pawis, akala ko naroon pa rin siya sa tabi ko. Pero kapag idinilat ko ang mga mata ko, ang nakikita ko lang ay ang bubong naming yari sa yero at ang dilim ng bahay na matagal nang nasanay sa kakulangan. Bumabangon ako nang dahan-dahan para hindi magising sina Mika at Luna. Sila na lang ang dahilan kung bakit patuloy akong bumabangon araw-araw.

Tuwing umaga, bago pa sumikat ang araw, hinahaplos ko ang larawan ni Tawing na nakasabit sa dingding. Ibinubulong ko sa kanya ang lahat ng takot ko, lahat ng pangakong pilit kong tinutupad kahit pakiramdam ko ay palaging kulang. Pagkatapos, tinitingnan ko ang dalawang bata na mahimbing ang tulog, magkahawak ang kamay na parang kahit sa panaginip ay ayaw maghiwalay.

Sa bukid ako kumakapit. Sa lupa at sa mais na tinatanim ko, doon ko ibinubuhos ang lahat ng lakas na natitira sa akin. Bawat tangkay, bawat dahon, parang may dalang pag-asa na balang araw ay hindi na kami magbibilang ng barya para lang makakain. Pero sa bawat araw na lumilipas, mas nauuna ang bayarin kaysa sa ani.

Kapag umuuwi ako, ako rin ang nagluluto, naglalaba, at nag-aayos ng lahat. Hindi dahil gusto kong akuin ang lahat, kundi dahil ayokong maramdaman ng mga anak ko na kulang sila ng magulang. Madalas tuyo at talbos ng kamote ang ulam namin, pero pinipilit kong ngumiti habang kumakain kami sa sahig. Natutunan ko na kapag ngumiti ako, mas madali nilang tatanggapin ang kakulangan.

May mga sandaling tinatanong ako ni Luna kung kailan daw kami kakain ng masarap. Hindi ko sinasagot nang diretso. Hinahaplos ko lang ang buhok niya at sinasabing darating din ang araw na iyon. Si Mika naman, tahimik. Mas matanda siya, mas ramdam niya ang bigat ng buhay namin. Nakikita ko sa mga mata niya ang pag-unawa na hindi ko kailanman hiniling na matutunan niya nang ganoon kaaga.

Isang gabi, habang inaayos ko ang mga kumot nila, napansin ko ang sugat sa paa ni Mika. Maliit lang, pero sapat na para gumuho ang loob ko. Nang silipin ko ang mga sapatos nila, doon ako tuluyang nanghina. Butas na ang isa, humihiwalay na ang swelas ng isa. Hindi sila nagsabi. Hindi sila humingi. Dahil alam nila na wala akong maibibigay.

Kinabukasan, nagkunwari akong walang alam. Pero sa loob-loob ko, may desisyon nang nabuo. Kahit gaano kahirap, kahit gaano kabigat ang pride ko, kailangan kong gumawa ng paraan. Kaya nagpunta ako kay Ma’am Cornelia. Alam kong may utang pa ako sa kanya, alam kong mabigat ang loob niya sa tuwing nakikita niya ako, pero wala na akong ibang mapupuntahan.

Tinanggap ko ang trabahong mano-mano kahit alam kong sasakit ang likod at mga kamay ko. Habang tinatabas ko ang damo sa ilalim ng tirik na araw, iniisip ko ang mga paa ng mga anak ko, ang sugat ni Mika, ang ngiti ni Luna. Bawat hampas ng itak ay may kasamang dasal na sana ay sapat ang kikitain ko.

Nang mabili ko ang mga sapatos nila sa palengke, parang may liwanag na pumasok sa dibdib ko. Hindi iyon mamahalin, pero para sa akin, iyon ang simbolo na kahit papaano, hindi ako tuluyang sumusuko. Nang isuot nila iyon at yakapin ako, doon ko naramdaman na kahit kulang ang pera, hindi kulang ang pagmamahal.

Akala ko doon na matatapos ang pagsubok. Mali pala ako.

Napansin kong unti-unting nagbabago si Mika. Tahimik siya, madalas walang gana. Isang umaga, sinabi niyang masakit ang ulo niya at ayaw pumasok. Pinagbigyan ko, akala ko pagod lang. Pero nang tatlong araw na siyang hindi pumapasok, doon na ako kinabahan.

Nang tanungin ko siya nang diretso, doon bumuhos ang lahat. Ang hiya niya sa mga kaklase, ang mga bayarin sa paaralan na hindi niya masabi sa akin, ang pakiramdam na siya lang ang naiiba. Habang nagsasalita siya, pakiramdam ko ay unti-unting binabasag ang puso ko. Hindi dahil sa reklamo niya, kundi dahil sa pananahimik niya.

Doon ko napagtanto na ang kahirapan pala ay hindi lang tungkol sa walang laman na tiyan. Ito rin ay tungkol sa mga pangarap na unti-unting namamatay dahil sa hiya at takot. Yakap ko si Mika habang umiiyak siya, at sa sandaling iyon, nangako ako sa sarili ko na hindi ko hahayaang sumuko ang mga anak ko dahil lang sa kakulangan namin.

Kinabukasan, bumalik ako sa bukid nang mas maaga. Mas mahaba ang oras ko sa ilalim ng araw. Nagsimula rin akong maghanap ng iba pang pagkakakitaan, kahit maliit lang. Hindi ko alam kung kailan giginhawa ang buhay namin, pero alam kong hindi ako titigil.

Sa gabi, kinausap ko sina Mika at Luna. Sinabi ko sa kanila na magsabi sila sa akin kahit gaano kahirap. Na ang problema namin ay problema naming lahat, at hindi nila kailangang buhatin iyon mag-isa. Nakita ko sa mga mata nila ang gaan na matagal ko nang hindi nakikita.

Hindi pa rin kami mayaman. Hindi pa rin madali ang buhay. Pero sa bawat araw na nagigising ako at nakikita kong may lakas pa rin silang mangarap, alam kong may saysay ang lahat ng paghihirap. At sa bawat tahimik na dasal ko sa gabi, alam kong naroon si Tawing, nakatingin sa amin, at marahil ay ipinagmamalaki na kahit kulang sa lahat, hindi kami sumuko.