Pagkatapos ng dalawampu’t dalawang taon, sa wakas ay nagpasya si Ethan Collins—isang binatang Amerikano—na hanapin ang ama niyang Pilipino na matagal nang hindi niya nakikita. Lumaki siyang may isang tanong sa isip: Bakit siya iniwan? At buhay pa ba ang lalaking iyon?

Lumaki si Ethan sa Kansas kasama ang kanyang ina, isang tahimik ngunit matatag na babae. Kapag tinatanong niya tungkol sa ama niya, iisa lang ang sagot: “He was a good man, Ethan. But life was complicated.”

Hindi sapat ang sagot na iyon. Habang tumatanda siya, lalo siyang naghahanap ng sagot—ng kahit anong palatandaan na hindi siya basta iniwang walang rason. Hanggang isang araw, nakatanggap siya ng lumang kahon mula sa tiyuhin ng ina: mga lumang larawan, isang birth certificate, at isang sulat na may pangalan: Ramon Dela Peña.

Nakasulat sa sulat ng ama:
“Anak, kung sakaling lumaki kang hinahanap ako, sana matagpuan mo ako. At kahit galit ka, maiintindihan ko.”

Iyon ang nag-udyok kay Ethan. Hindi na siya nagdalawang-isip. Sumakay siya ng eroplano at lumipad papuntang Pilipinas, dala ang pangalan ng ama at ang mabigat na tanong sa puso.

Pagdating niya sa isang maliit na baryo sa Isabela, napansin niya agad ang kakaibang katahimikan. Ang hangin ay may amoy ng lupa at palay, ang mga taong naglalakad ay parang kilala ang isa’t isa. Naghanap siya ng barangay hall at ipinakita ang lumang larawan ng tatay niya.

“Si Mang Ramon? Matagal namin ’yang kapitbahay!” sabi ng isang kagawad, ngunit nagkatinginan sila, nagbago ang tono ng mukha, at tila may bigat sa kanilang mga mata.
“Gusto mo ba siyang makita ngayon?”

Tumango si Ethan. At doon nagsimula ang hindi niya inaasahang paglalakbay.

Sinamahan siya ng ilang taga-barangay papunta sa likod ng mga palayan. Mainit ang araw, sumisigaw ang mga kuliglig, at humahampas ang amoy ng tuyong lupa habang naglalakad sila. Pero ang kabog sa dibdib ni Ethan ay mas malakas.

Hanggang sa napahinto siya.
May nakita siyang isang lalaking payat, nangingitim ang balat sa araw, naka-yuko habang nag-aayos ng sako ng palay. Pawis na pawis. Marumi ang damit. Halos hindi kilala.

“Ethan… that’s him,” bulong ng kagawad.

Hindi agad nakakilos si Ethan. Hindi ito ang imaheng nasa isip niya sa loob ng dalawang dekada. Hindi ito ang matikas, batang lalaki sa litrato na hawak ni Ramon. Hindi ito ang lalaking inisip niyang magulang—isang taong matatag at may direksyong buhay.

Ito ay isang lalaking nabubuhay sa init ng araw, halos hindi na kumakain nang tama, at tila nag-iisa sa mundo.

Paglingon ni Ramon, napahinto ito nang makita si Ethan. Parang may humila sa kaluluwa niya. Namilog ang mata. Nabitawan niya ang sako na dala-dala niya.

“Ethan…?” bulong niya, halos hindi makapaniwala.
Dahan-dahan siyang lumapit, nanginginig ang mga kamay.

“Anak… anak ko ba talaga ’to?”

Hindi agad nakapagsalita si Ethan. Sa unang pagkakataon sa buhay niya, nakita niya ang lalaking kay tagal niyang hinanap—at kitang-kita niya ang bigat ng buhay na kinain ng panahon.

“Why didn’t you come for me?” tanong ni Ethan, nanginginig ang tinig.

Napahawak si Ramon sa tuhod, parang nanlalambot ang katawan.
“Anak… gusto kong bumalik. Gusto kong kunin ka. Pero nagkasakit ako, nawalan ng trabaho, walang pamasahe, walang kahit anong maipakita sa nanay mo. Ayoko kang dalhin sa hirap ko. Hindi ko kayang ipakita sa ’yo ang buhay na ganito…”

Tumuloy ang luha niya, paulit-ulit siyang humihingi ng tawad.

Napaluhod si Ethan sa harap niya.
Hindi dahil sa awa.
Hindi dahil sa galit.
Kundi dahil sa wakas, narinig niya ang sagot na hinahanap niya buong buhay.

Lumapit ang mga magsasaka at tahimik na tumingin sa mag-ama.
“Kami na po ang saksi—noong kabataan ni Ethan, ipinagmamalaki kayo ni Mang Ramon kahit hindi namin siya kilala noon,” sabi ng isang magsasaka. “Hindi po kayo iniwan. Nag-ipon siya ng pera, nagplano bumalik, pero lagi siyang nauuwi sa pagod at sakit.”

Sa gitna ng palayan, kung saan mainit, maalikabok, at puno ng buhay na hindi madaling mabuhay, niyakap ng binata ang ama.

Doon tumulo ang mga luha ni Ramon—luha ng taong matagal nang naghihintay, luha ng pagsisisi at pagpapalaya.

“At least… at least you’re here now,” bulong ng ama.

Sinamahan ni Ethan ang ama pauwi. Doon niya nalaman ang lahat—ang mababang sahod, ang hindi tapos na paggamot, at ang mga gabing hindi kumakain para lang makatipid. Walang yaman. Walang ari-arian. Wala halos kahit ano.

Pero may isang lalaking kahit anong liit ng kita, ay itinabi ang lumang larawan ng anak araw-araw.

Sa sumunod na linggo, tumira muna si Ethan sa baryo. Nakita niya ang halagang hindi pera—kundi lakas ng loob ng ama niyang humarap sa araw araw-araw. At napagpasyahan niyang hindi siya aalis nang hindi sinasama ang tatay niya pabalik sa Amerika.

Sa huli, naglakad sila pabalik sa palayan para magpaalam. At doon, muli niyang nakita ang eksenang hindi niya malilimutan: ang amang nakabilad sa araw, hindi dahil sa kahihiyan, kundi dahil buong buhay nitong pinipilit mabuhay—para hindi siya ikahiya ng anak.

Ngayon, magkasama na sila. Hindi perpekto. Hindi sagana. Pero totoo—at hindi na sila mawawala sa isa’t isa.