Isang simpleng tanong—ngunit sapat upang yumanig ang social media at magpasiklab ng sunod-sunod na haka-haka. “Nakatakas na ba?” Sa loob lamang ng ilang oras, ang tanong na ito ay kumalat sa iba’t ibang plataporma, sinabayan ng mga video thumbnail na may salitang breaking, urgent, at hindi pa inilalabas sa publiko. Wala mang opisyal na pahayag, mabilis na napuno ang espasyo ng publiko ng espekulasyon, pangamba, at galit.

Mahalagang linawin sa simula: walang opisyal na kumpirmasyon mula sa alinmang awtoridad ukol sa sinasabing pag-aresto o paghahanda ng pag-aresto. Ngunit sa politika ng Pilipinas—kung saan ang kasaysayan, personalidad, at tunggalian ay laging magkakaugnay—ang kawalan ng malinaw na impormasyon ay madalas nagiging gasolina ng tsismis. Kapag may puwang ang katahimikan, kusang pinupunan ito ng haka-haka.

Ang pagbanggit sa dalawang pangalan sa iisang tanong ay lalong nagpalala ng tensyon. Para sa marami, hindi na mahalaga kung may dokumento o wala; sapat na ang ideya na “may nangyayari sa likod ng eksena.” Sa mga comment section, nagsimulang maglabasan ang mga lumang isyu, nakaraang pahayag, at mga alaalang politikal na pinagdudugtong-dugtong upang bumuo ng isang kuwento na tila may malinaw na direksyon—kahit wala pang matibay na ebidensya.

Dito pumapasok ang papel ng modernong media ecosystem. Ang algorithm ng social media ay hindi naghahanap ng katotohanan; naghahanap ito ng reaksyon. Kapag ang isang tanong ay nakakagalit, nakakatakot, o nakaka-excite, mas malaki ang tsansang ito’y ibabahagi. Sa ganitong paraan, ang isang hindi beripikadong pahayag ay maaaring magmukhang “malawak na paniniwala,” kahit nagsimula lamang ito sa isang post o video na may mapang-akit na pamagat.

May mga tagamasid ng politika at komunikasyon na nagbabala laban sa ganitong uri ng diskurso. Ayon sa kanila, ang paulit-ulit na paggamit ng mga salitang “raw,” “umano,” at “may bulong-bulungan” ay lumilikha ng ilusyon ng impormasyon, kahit ang totoo’y walang konkretong laman. Kapag pinagsama ang mga salitang ito sa dramatikong tono at emosyonal na imahe, nagiging mahirap para sa karaniwang mamamayan na paghiwalayin ang balita sa kathang-isip.

Samantala, ang pananahimik ng mga opisyal na institusyon ay may dalawang mukha. Para sa ilan, ito ay tanda ng pag-iingat at respeto sa proseso. Para sa iba naman, ito’y binibigyang-kahulugan bilang “may itinatago.” Sa ganitong klima, kahit ang kawalan ng pahayag ay nagiging bahagi ng naratibo. Ang tanong ay hindi na lamang kung may mangyayari, kundi kung bakit tila walang nagsasalita.

Sa kasaysayan ng bansa, hindi na bago ang ganitong sitwasyon. Maraming beses nang naranasan ng publiko ang mga balitang pumutok muna sa social media bago pa man makumpirma o pabulaanan. Sa ilang pagkakataon, napatunayang walang basehan ang mga ito; sa iba naman, may bahid ng katotohanan ngunit pinalaki at pinalabo ng maling interpretasyon. Ang problema: sa oras na maitama ang impormasyon, huli na—ang impresyon ay nakaukit na sa isipan ng marami.

Dahil dito, nananawagan ang ilang sektor ng mas responsableng pagkonsumo ng balita. Hindi sapat ang tanong na “totoo ba ito?” Dapat ding itanong: saan ito nanggaling? sino ang makikinabang sa pagkalat nito? at ano ang nawawala sa kuwento? Sa panahon ng mabilisang balita, ang pagiging mapanuri ay hindi hadlang sa karapatan ng publiko—ito ang mismong nagpoprotekta rito.

Hanggang sa sandaling ito, nananatiling tanong ang lahat. Walang dokumentong inilalabas, walang opisyal na kumpirmasyon, at walang malinaw na paliwanag. Ngunit malinaw ang isang bagay: ang kapangyarihan ng isang tanong. Sa tamang oras at tamang konteksto, kaya nitong guluhin ang opinyon ng publiko, baguhin ang takbo ng diskurso, at magdulot ng takot o pag-asa—kahit wala pang konkretong pangyayari.

Sa huli, ang hamon ay hindi lamang para sa mga nasa kapangyarihan o sa media, kundi para sa bawat mamamayan. Sa bawat pag-click, pag-share, at komento, tayo ay nagiging bahagi ng mekanismong humuhubog sa katotohanan sa mata ng publiko. Ang tanong: pipiliin ba nating palalimin ang usok, o hihintayin ang liwanag ng malinaw at beripikadong impormasyon?

Hangga’t walang opisyal na pahayag, ang lahat ay mananatiling haka-haka. Ngunit ang aral ay malinaw: sa isang lipunang sanay sa mabilisang balita, ang katahimikan ay maaaring maging mas maingay kaysa sa anumang anunsyo—at ang isang tanong ay maaaring maging simula ng isang bagyong hindi madaling pahupain.