Sa loob ng maraming dekada, ang paglalaan ng badyet para sa mga inprastraktura sa Pilipinas ay nanatiling isang malaking palaisipan para sa ordinaryong mamamayan. Ngunit ang katahimikang ito ay binasag ni Batangas 1st District Representative Leandro Leviste nang ilantad niya ang mga dokumentong nagpapakita ng umano’y kawalan ng transparency at seryosong iregularidad sa loob ng Department of Public Works and Highways (DPWH). Ang usapin ay hindi lamang tungkol sa semento at bakal, kundi tungkol sa Php3.5 trilyong pondo na dapat ay para sa bawat sulok ng bansa, ngunit tila napupunta lamang sa iilang kamay.

Ang Pader ng Lihim: Bakit Itinatago ang Budget ng bawat Distrito?
Ayon kay Rep. Leviste, ang pinakamalaking iregularidad ay hindi lamang ang halaga ng pera, kundi ang mismong pagtanggi ng DPWH na isapubliko ang breakdown ng badyet sa bawat distrito sa loob ng maraming taon. “Walang dahilan na hindi tayo transparent sa budget allocations ng ating mga distrito,” giit ng mambabatas.

Sa datos na inilabas ni Leviste na sumasaklaw mula 2023 hanggang 2026, lumalabas na ang bawat distrito ay dapat tumatanggap ng average na Php15 bilyon. Gayunpaman, nadiskubre na mayroong matinding disproposyon: may mga maliliit na distrito na nakakakuha ng dambuhalang alokasyon, habang ang mga malalaking distrito na may mas maraming populasyon at pangangailangan ay napag-iiwanan.

Ang ‘Parametric Formula’ ni Usec. Cabral: Agham o Manipulasyon?
Binigyang-diin ni Leviste ang kakaibang sistema na ginamit ni dating Undersecretary Maria Catalina Cabral. Tinawag itong “baseline balanced managed parametric formula adopted in the national expenditure program preparation.” Sa kabila ng mabulaklak na pangalan, kinuwestiyon ni Leviste ang lohika nito dahil hindi ito nakabatay sa land area, populasyon, o aktwal na pangangailangan ng mga tao.

Hinati ang pondo sa dalawang kategorya:

Allocable Funds (Php401.3 bilyon para sa 2025): Ang pondong maaaring amyendahan ng mga district congressmen.

Non-Allocable Funds (Php600+ bilyon): Ang “bulag” na bahagi ng badyet kung saan ibang mga “proponents” ang nagpapasok ng proyekto, na madalas ay hindi alam ng publiko.

Para kay Leviste, ang ganitong sistema ay nagbibigay-daan sa mga “backdoor deals” kung saan ang mga pinapaborang contractor at proponent ay nagkakaroon ng kontrol sa bilyon-bilyong pisong proyekto.

Ang Giyera sa ‘Authenticity’: Leviste vs. Castro
Uminit ang tensyon nang kutyain ni DPWH Undersecretary Claire Castro ang pagiging totoo o authenticity ng mga files na inilabas ni Leviste. Hindi ito pinalampas ng mambabatas at sinabing, “Usec. Claire Castro will make a fool of herself.” Iginiit ni Leviste na si Secretary Manuel Bonoan (Secretary Vince) mismo at iba pang opisyal sa Kongreso ang makakapag-verify na ang mga dokumentong kanyang hawak ay galing mismo sa loob ng ahensya.

Ibinunyag pa ni Leviste na noong Setyembre pa nangako si Secretary Vince na isasapubliko ang datos, ngunit tila may mga puwersa sa loob ng Kongreso na nakiusap na huwag muna itong ilabas. “Dapat malaman ng taong bayan saan napunta ang Php3.5 trillion budget,” aniya.

Ang Papel ng Whistleblower at ang Ombudsman
Hindi naging madali ang landas para sa rebelasyong ito. Inamin ni Leviste na siya ang “anonymous source” ng ilang mga ulat na inilabas ng PCIJ (Philippine Center for Investigative Journalism) noong Nobyembre. Bukod dito, ibinahagi na rin niya ang buong kopya ng mga files sa Ombudsman at sa Internal Control Institute (ICI) upang masimulan ang kaukulang imbestigasyon.

Bagama’t hinamon siya ni Usec. Castro na maghain na ng kaso, ipinaliwanag ni Leviste na ang hawak niyang budget data ay “hindi pa ang buong litrato” para sa isang kriminal na kaso, ngunit ito ay sapat na “lead” para sa mga otoridad upang halukayin ang mas malalim na katiwalian. Nagpapasalamat siya na sa wakas, matapos ang ilang buwan, ay naisumite na rin ng DPWH ang mga kaukulang dokumento sa Ombudsman.

Konklusyon: Karapatang Malaman ng Mamamayan
Sa huli, ang ipinaglalaban ni Rep. Leandro Leviste ay ang karapatan ng bawat Pilipino na maging mapanuri sa kung paano ginagasta ang kanilang buwis. Ang Php3.5 trilyon ay hindi lamang numero; ito ay mga kalsada, tulay, at flood control projects na dapat ay nagliligtas ng buhay at nagpapaunlad ng ekonomiya.

Ang hamon ay nasa kamay na ngayon ng Ombudsman at ng publiko: Hahayaan ba nating manatili ang “parametric formula” na pabor sa iilan, o pipiliin nating buwagin ang pader ng lihim sa loob ng DPWH? Ang katotohanan ay lumabas na, at wala nang balikang magaganap sa laban para sa transparency.