Sa isang bansa kung saan ang politika at showbiz ay magkahalo, ang pagkawala sa publiko ng isang prominenteng personalidad ay sadyang umaani ng atensiyon. Ngunit ang pagkawala ni Senador Ronald “Bato” dela Rosa, ang dating hepe ng Philippine National Police (PNP) at isa sa mga arkitekto ng madugong “giyera kontra droga” ng administrasyong Duterte, ay hindi isang simpleng bakasyon. Ito ay isang katahimikang may matinding bigat, isang senyales ng pag-iwas sa isang nagbabadyang pagharap sa hustisya sa pandaigdigang antas: ang arrest warrant mula sa International Criminal Court (ICC).

Mahigit isang buwan nang hindi nakikita si Senador Dela Rosa sa Senado at sa publiko matapos lumabas ang balita, na unang ibinunyag ni Ombudsman Jesus Crispin “Boying” Remulla noong Nobyembre 8, na mayroon na raw ICC arrest warrant laban sa kanya. Ang balitang ito ang tila nagtulak sa dating “matapang” na opisyal na magpalipas-dilim sa iba’t ibang sulok.

Palipat-Lipat na Lokasyon: Ang Pagiging ‘Di-Pugante’ ni Bato
Ang katahimikan ni Bato ay may bahid ng misteryo, ngunit ang mga galaw niya ay hindi lubos na nakatago. Nagparamdam siya sa social media sa pamamagitan ng pagdalaw sa isang pari sa Cebu, pagpo-post ng litrato na nakawig, at pagkomento sa post ng kanyang asawang si Nancy. Ang pinakahuling post ni Nancy ay nagpakita ng isang larawang nakatalikod, na pinaniniwalaang si Bato, na may caption na “I missed you,” na nagpapahiwatig ng kanyang pagdalaw.

Ngunit ang nakakabahala at nagpapakita ng matinding political drama ay ang pahayag ni DJ Secretary Jun Vick Rimulya. Ayon kay Rimulya, alam nila ang kinaroroonan ni Senador Dela Rosa at napag-alaman na siya ay palipat-lipat ng bahay ng mga kaibigan, gumagamit ng iba’t ibang sasakyan, at namonitor sa anim na magkakaibang lugar sa loob ng tatlong linggo. Tumanggi si Rimulya na ibigay ang tiyak na mga lokasyon, ngunit ang detalyeng ito ay sapat na upang kumpirmahin na si Bato ay aktibong nagtatago at umiiwas.

Ang ironiya ay, bagamat nagtatago, hindi pa raw opisyal na matatawag na “fugitive” si Bato. Bakit? Dahil ayon din kay Rimulya, hindi pa opisyal na nakakatanggap ang Department of the Interior and Local Government (DILG), Department of Foreign Affairs (DFA), at Department of Justice (DOJ) ng opisyal na kopya ng arrest warrant mula sa ICC. Ang teknikalidad na ito ang nagbibigay sa kanya ng legal cover upang manatiling libre at patuloy na tumanggap ng suweldo bilang senador. Ang kalituhang ito—na may opisyal ng gobyerno na nakakita na ng warrant (Remulla) ngunit wala pa ring opisyal na kopya (Rimulya)—ay nagpapahiwatig ng unwillingness ng mga ahensya ng gobyerno na kumilos laban sa isang kasamahan.

Ang Karma ng War on Drugs: Pagbabayad ng Utang na Dugo
Ang bigat ng sitwasyon ay nag-uugat sa libu-libong buhay na nawala sa ilalim ng war on drugs. Kahit ang Philippine National Police mismo ay umamin sa mahigit 6,000 kaso ng patayan, na matagal nang iginigiit ng mga kritiko na imposibleng lahat ay “nanlaban.”

Ang kasalukuyang kalagayan ni Bato ay tinatawag ng marami bilang “karma” at “pagbabayad” sa mga ginawa noong administrasyong Duterte. Dati, puno ng kayabangan ang kanilang mga pahayag na hindi sila mapapanagot, lalo na nang mag-withdraw ang Pilipinas sa ICC. Ngayon, ang dating General na kilala sa kanyang matapang at maingay na pananalita ay tahimik, palipat-lipat, at hindi na makadalo sa sesyon ng Senado.

Ayon sa mga kritiko, “Walang krimen na hindi pinagbabayaran.” Ang war on drugs ay hindi isang simpleng polisiya, kundi isang seryosong kaso ng crimes against humanity. Ang pagtatago ni Bato ay nagpapatunay na ang international justice ay may kamay na aabot kahit sa mga itinuturing na untouchable sa Pilipinas.

Ang “Apat na Apelyido” at Ang Way to Redemption
Ngunit ang kontrobersiya ay hindi nagtatapos kay Senador Dela Rosa. Isang impormasyon mula sa isang mambabatas (implied na si Senador Risa Hontiveros, batay sa konteksto) ang naglabas ng mga pangalan ng iba pang posibleng masasangkot sa kaso ng ICC. Mayroong kumpiyansa sa source na nagbibigay ng impormasyon, na nagbigay ng mga apelyidong sina Albayalde, Karamat, Mata, at Leonardo — lahat ay dating o aktibong miyembro ng PNP.

Ipinaliwanag na ang pagbanggit sa mga pangalang ito ay hindi awtomatikong nangangahulugan ng agarang warrant. Kailangan pa rin ang imbestigasyon ng ICC, ngunit ipinahihiwatig nito na sila ay itinuturing na mga co-perpetrators sa war on drugs.

Ang paglalabas ng mga pangalang ito ay tinitingnan bilang isang “way out” para sa kanila. Sa halip na mabigla sa isang warrant balang araw, alam na nila ang kanilang kalagayan at may opsyon silang makipagtulungan sa ICC. Ito ang tinatawag na “way to redemption”—ang pagkakataon na maging witness laban sa mga nakatataas.

Ang perpektong halimbawa ay ang kaso ni Garma, na tinanggap bilang testigo ng ICC. Pinayagan siyang lumabas ng bansa at ngayon ay nasa pangangalaga na ng korte para sa kanyang kaligtasan, tulad nina Lascañas at Matobato.

Ang tanong na ibinato sa mga opisyal na ito ay: “Gusto mo bang magtago habang buhay kagaya ni Bato? Or mag-o-operate ka at maging malaya ka kagaya ni Garma?” Ang pagiging state witness sa ICC ay isang lifeline na nagbibigay-daan sa kanilang kaligtasan at pagbabayad sa kanilang naging papel sa madugong kampanya.

Ang Kahinaan ng Hustisya ng Pilipinas
Ang buong sitwasyon ay nagpapakita ng isang malalim at nakakalungkot na katotohanan tungkol sa sistema ng hustisya sa Pilipinas. Ang hustisya ay tila gumagana lamang para sa mga disadvantaged, ngunit “unwilling and unable” itong umiral para sa mga makapangyarihan. Halos walang piskal o imbestigador sa loob ng bansa ang may lakas ng loob na magkaso kina Dela Rosa at iba pang matataas na opisyal dahil sa takot o political pressure.

Ito ang dahilan kung bakit kinailangang umaksyon ng ICC: dahil ang pambansang sistema ng hustisya ay nabigo na magbigay ng pananagutan sa mga opisyal na sangkot sa malawakang paglabag sa karapatang pantao. Ang ICC ay may mataas na threshold ng ebidensya, at ang katotohanang umabot sa warrant stage ang kaso laban kay Duterte at Bato ay nagpapatunay na ang mga ebidensya ay kumpleto at matibay. Hindi lang ito haka-haka o projected na kaso.

Bukod sa apat na nabanggit, nabanggit na rin dati sina Bong Go at ang yumaong dating PNP Chief Scolan (posibleng Sinas o iba pa) bilang kasama sa kaso, habang nilinaw na sina VP Sara Duterte at dating Justice Secretary Vitaliano Aguirre ay hindi kasama sa kaso ng ICC dahil sa kakulangan ng ebidensya.

Ang Kinabukasan sa Senado: Precedent at Pagpapaalis
Ang pagkawala at fugitive status (bagamat hindi pa opisyal na kinikilala) ni Senador Dela Rosa ay naglalagay sa Senado sa isang legal at political na pagsubok. Ang Senado ay may dalawang precedent sa mga nakakulong na miyembro:

Senador Leila de Lima: Patuloy na nagse-serve bilang senador habang nakakulong, nagko-conduct ng committee hearing sa loob ng detention facility, at tumatanggap ng suweldo.

Senador Ping Lacson (panahon ni GMA): Kinasuhan ng murder, ngunit nagtago at nang bumalik ay ipinadlock ang kanyang opisina at ang kanyang staff ay in-absorb ng Senate Secretary.

Para kay Bato, kung hindi na siya magfa-function sa kanyang tungkulin dahil sa pagtatago, maaaring magpasya ang Senado na paalisin siya (expel) bago ang 2028. Kung mangyari ito, ang top 13th placer sa nakaraang eleksyon ang maaaring kumuha ng kanyang pwesto.

Ang sitwasyon ay nagbibigay-diin sa ironiya: ang PMA training ay karaniwang nagtuturo na harapin ang problema, hindi ang pagtatago (escape and evasion, na para sa special forces). Ngayon, ang mga dating matatapang na opisyal, na nangakong lulutasin ang problema ng bansa, ay nagtatago upang iligtas ang kanilang sarili. Ang paghahanap kay Bato, tulad ng paghahanap kina Lascañas at Matobato, ay magiging isang matinding hamon para sa kapulisan, na nagpapakita ng kanilang inability na hulihin ang mga nasa kanilang hanay.

Ang pagbabago ay nagsisimula sa pananagutan. Ang kaso ng ICC laban kay Dela Rosa at ang posibleng pagkakasangkot ng iba pang opisyal ay nagpapatunay na ang international justice ay nagtatrabaho kung ang local justice ay nabigo. Ang tanong ay kung gaano katagal pa magtatago ang dating matatapang, o kung kailan sila magpapasya na harapin ang kanilang “karma” sa paghahanap ng “way to redemption”—ang pagtindig sa katotohanan. Ang susunod na mga araw ay magiging kritikal sa paghubog ng political landscape ng Pilipinas.