Sa bawat trahedya na yumanig sa gobyerno, madalas na ang pinakamadilim na katotohanan ay hindi nakikita sa ibabaw, kundi nakabaon sa ilalim ng mga papeles, pirma, at sa tahimik na pagdurusa ng mga taong nasa gitna ng bagyo. Ang pagkamatay ni dating Department of Public Works and Highways (DPWH) Undersecretary Catalina Cabral ay hindi lamang isang personal na trahedya; ito ay nagsisilbing mitsa na nagpasabog sa isa sa pinakamalaking isyu ng korapsyon at iregularidad sa kasaysayan ng imprastraktura sa Pilipinas.

Habang ang publiko ay nagluluksa at nagtatanong, ang mga bagong ebidensya—mula sa resulta ng toxicology report hanggang sa nakakagimbal na “DPWH Leaks”—ay nagpipinta ng isang larawan ng gobyernong tila kinokontrol ng “wish list” ng iilan, sa halip na pangangailangan ng nakararami.

Ang Tahimik na Sigaw: Ang Toxicology Report
Bago natin himayin ang bilyun-bilyong piso, kailangan nating tingnan ang tao sa likod ng mga numero. Ang pinakahuling update sa kaso ni Usec. Cabral ay nagbigay ng liwanag sa kanyang huling mga araw, ngunit nagdala rin ito ng mas maraming katanungan.

Kinumpirma ng toxicology report ang pagkakaroon ng bakas ng antidepressant sa kanyang sistema. Bukod dito, sa kanyang hotel room sa Baguio City, natagpuan ng mga awtoridad ang iba’t ibang gamot—mga pampatulog at gamot para sa mental health.

Ayon sa pagsusuri ng mga eksperto at psychiatrist, ang “cocktail” o kombinasyon ng mga gamot na ito ay karaniwang inireseta sa mga taong dumaranas ng matinding insomnia, depression, o anxiety. Ito ay pisikal na ebidensya ng isang taong nasa ilalim ng matinding emosyonal at mental na pasanin.

Bakit mahalaga ito? Dahil binibigyan nito ng konteksto ang kanyang kamatayan. Hindi man direktang sinasabi ng ulat na ito ang pumatay sa kanya, ipinapakita nito na si Usec. Cabral—ang opisyal na may hawak sa pagpaplano ng bilyun-bilyong proyekto—ay hindi mapayapa. Siya ay nasa gitna ng isang gyera na hindi nakikita ng publiko. Ang pressure na kanyang dinadala, na posibleng nagtulak sa kanya sa paggamit ng ganitong mga gamot, ay direktang konektado sa bigat ng kanyang posisyon at sa mga pwersang nakapaligid sa kanya sa DPWH.

Ang “DPWH Leaks” at ang Billion-Peso Club
Kasabay ng paglabas ng mga detalye tungkol sa kalusugan ni Cabral, sumambulat naman ang tinatawag na “DPWH Leaks.” Kung ang toxicology report ay nagpakita ng lason sa katawan ng biktima, ang leaks na ito ay nagpakita ng lason sa sistema ng gobyerno.

Mula sa mga naunang ulat na nagdadawit sa mga senador, lumipat ang spotlight sa Kamara. Isang listahan ang lumutang na nagdedetalye ng mga “sponsored projects” ng mga kongresista sa ilalim ng 2025 National Budget.

Ang mga numero ay nakakahilo. Tinawag itong “Billion-Peso Club”—isang eksklusibong grupo ng mga mambabatas na nakatanggap ng hindi lang milyon, kundi bilyun-bilyong halaga ng proyekto para sa kanilang mga distrito o interes.

Ang Halimbawa ng Bohol: Isang kongresista mula sa Bohol ang iniuugnay sa halos P7 Bilyon na halaga ng mga proyekto.

Ang Mataas na Opisyal: Mayroon ding isang mataas na opisyal ng pamahalaan na nakapangalan sa mahigit P2 Bilyon na proyekto.

Ito ay nagpapahiwatig ng matinding disparity o agwat. Habang may mga distrito na nagmamakaawa para sa maayos na kalsada at tulay, may mga “pinagpala” na distrito na tila binabaha ng pondo. Ang tanong ng bayan: Bakit sila lang? Ang sagot ay tila nasa impluwensya at kapangyarihan, hindi sa tunay na pangangailangan ng mamamayan. Sabi nga sa ulat, “hindi ito iisang kaso lang kundi isang mas malawak na galaw sa loob ng sistema.”

Ang “Luto” sa Consultation Stage: Rebelasyon ng Whistleblower
Paano nakakalusot ang ganitong kalaking pera nang hindi napapansin? Marami ang nag-aakala na ang singitan ay nangyayari sa huling minuto ng bicameral conference committee. Ngunit ayon sa isang whistleblower, mali ang akalang ito.

Lumantad si Roberto Bernardo, isang dating opisyal ng DPWH, upang ibunyag ang “modus operandi” sa loob. Sa kanyang sinumpaang salaysay, ibinunyag niya na ang rigging o pagmamanipula ng budget ay nagsisimula pa lang sa “consultation stage.”

Ganito ang proseso ayon kay Bernardo:

Direct Pressure: Ang mga pulitiko ay direktang lumalapit o “nume-nepotismo” sa mga District Engineers.

The Wish List: Ibinibigay nila ang kanilang listahan ng mga gustong proyekto, kahit wala itong sapat na pag-aaral o feasibility study.

Top-Down Order: May isang mataas na opisyal ng DPWH na personal na kumokontak sa mga regional directors upang kolektahin ang mga “wish list” na ito.

Sa madaling salita, ang budget na isinusumite sa Kongreso ay “luto” na. Ang mga proyektong nandoon ay hindi “line items” na dumaan sa masusing pagsusuri ng mga inhinyero, kundi mga “request” ng mga politiko na ginawang opisyal. Ang budget na dapat sana ay teknikal at base sa pangangailangan, ay nagiging instrumento ng politika.

“Ang budget na dapat sana ay nakabase sa pag-aaral at pangangailangan ng lugar ay nagiging listahan ng kahilingan ng mga makapangyarihang tao.”

Ang Koneksyon sa Malacañang: Totoo ba ang Pirma?
Ang pinaka-kontrobersyal na bahagi ng “DPWH Leaks” ay ang dokumentong nag-uugnay sa isang dambuhalang infrastructure project sa pinakamataas na opisina sa bansa—ang Office of the President (OP).

Sa “remark section” ng naturang dokumento, malinaw na nakasulat ang isang pangalan at ang pagkakaroon ng “request letter” mula sa isang mataas na opisyal ng Kamara. Ngunit ang mas nakakayanig: lumitaw ang pangalan ng First Lady sa usapan.

Bagama’t mabilis na dumepensa ang Malacañang at sinabing “failed bidding” naman ang proyekto at kwestyonable ang dokumento, hindi nito naalis ang pagdududa ng publiko. Ang mere existence ng ganitong dokumento—totoo man o hindi sa mata ng palasyo—ay nagpapahiwatig na ang impluwensya sa DPWH ay umaabot hanggang sa kusina ng kapangyarihan.

Kung ang First Lady o ang Office of the President ay may kakayahang mag-request o mag-sponsor ng specific projects, tinatanggal nito ang “independence” ng ahensya na magplano para sa bayan. Nagiging sentralisado ang korapsyon at pabor. Ang depensa na “hindi natuloy” ay hindi sapat upang sagutin ang tanong na: “Bakit ito nandoon in the first place?”

P3.5 Trilyon: Ang Bomba ni Rep. Leviste
Upang bigyan ng mas malinaw na larawan ang laki ng perang pinag-uusapan, naglabas ng karagdagang dokumento si Batangas Representative Leandro Leviste. Ang mga dokumentong ito ay galing mismo sa files ni yumaong Usec. Cabral.

Ipinakita ni Leviste ang detalyadong alokasyon ng pondo ng DPWH mula 2023 hanggang sa proposed budget ng 2026. Ang total? Isang nakakaluwang P3.5 Trilyon.

Para maunawaan natin ang bigat nito, gumamit si Leviste ng simpleng matematika:

Kung hahatiin ang P3.5 Trilyon sa bawat pamilyang Pilipino, ito ay katumbas ng P130,000.

Tanong: Naramdaman ba ng pamilya mo ang P130,000 na halaga ng kalsada, tulay, o flood control?

Ang datos na inilabas ni Leviste ay nagpapakita ng “gross inequality.” May mga rehiyon na namumulaklak sa proyekto, habang ang iba ay naghihikahos. Ito ay hindi lamang isyu ng korapsyon; ito ay isyu ng katarungan. Ang buwis na binabayad ng isang taga-Batanes o taga-Tawi-Tawi ay napupunta sa mga “pet projects” sa mga distrito ng mga malalakas na kongresista.

Hinamon ni Leviste ang pamunuan ng DPWH na pabulaanan ang mga numero. Ang kanyang layunin ay malinaw: empowerment. Gusto niyang makita ng taong bayan kung saan napupunta ang pera nila. Ang “Cabral Files” ay nagiging susi upang mabuksan ang matagal nang nakasaradong pinto ng transparency sa ahensya.

Konklusyon: Pananagutan sa Gitna ng Pagluluksa
Ang kwento ni Usec. Cabral ay nagsimula sa isang malungkot na balita ng pagpanaw, ngunit ito ay nagtapos sa pagbubukas ng mata ng sambayanan. Ang antidepressants sa kanyang katawan ay simbolo ng bigat na dinadala ng mga matitinong tao sa loob ng bulok na sistema.

Ngayong alam na natin ang tungkol sa “Billion-Peso Club,” ang manipulasyon sa “consultation stage,” at ang bilyun-bilyong pisong hindi pantay na naipapamahagi, ang tanong ay: Sino ang mananagot?

Hindi sapat na sabihing “failed bidding” o “fake news.” Ang perang pinag-uusapan ay trilyon. Ito ay pera na dapat sana ay pambili ng gamot, pampagawa ng eskwelahan, at pampaayos ng buhay ng mga Pilipino. Sa halip, mukhang nagiging pampatulog ito ng mga nasa kapangyarihan habang ang bayan ay gising na gising sa gutom at hirap.

Ang “DPWH Leaks” ay hindi dapat maging isa na namang headlines na lilipas din. Ito ay dapat maging mitsa ng tunay na pagbabago at pananagutan. Dahil kung hindi, ang pagkamatay ni Usec. Cabral at ang paghihirap ng taumbayan ay mapupunta lang sa wala.