Walang sagot si Rico sa tanong ko. Sa kabilang linya, tanging ang mabigat at putol-putol niyang paghinga ang maririnig, parang isang taong nilalamon ng takot at hindi alam kung saan kakapit. Doon ko lalo pang naunawaan ang katotohanan. Hindi niya tinawagan si Mia. Hindi niya hinanap ang kapatid niya. Dahil alam niyang ako ang mas madaling pilitin. Ako ang dating laging nandiyan. Ako ang laging nagbibigay. Ako ang babaeng sanay isantabi ang sarili.

Huminga ako ng malalim. Ramdam ko ang alat ng hangin sa bundok, ang lamig na gumagapang sa balat ko. Rico, tawagan mo si Mia. Siya ang anak. Siya ang kadugo. Ako, wala na akong papel diyan. Matagal nang wala. Hindi pa man ako tapos magsalita ay sumagot siya, halos sumisigaw. Wala akong oras, Lani. Hindi siya sumasagot. Busy siya sa pamilya niya. Ikaw na lang. Ikaw na lang ang maaasahan ko.

Napapikit ako. Sa likod ng talukap ng mata ko, bumalik ang mukha ni Lola Celia. Ang mahina niyang boses kapag tinatawag niya ako tuwing gabi. Ang kamay niyang nanginginig kapag iniaabot ko ang gamot. Ang mga ngiting pilit pero puno ng pasasalamat. Hindi siya ang problema. Kailanman, hindi siya ang naging problema.

Sige, sabi ko sa wakas. Pupunta ako. Ngunit makinig ka. Hindi ako pupunta bilang asawa mo. Hindi ako pupunta para iligtas ka. Pupunta ako bilang taong may utang na loob kay Lola Celia at doon nagtatapos ang lahat.

Hindi na siya nakasagot. Pinatay ko ang tawag at bumalik kina nanay at tatay. Tahimik lang silang tumingin sa akin. Hindi na kailangan ng paliwanag…. Ang buong kwento!⬇️.  Yakap lang ni nanay ang sumalubong sa akin, mahigpit, mainit, parang sinasabi sa akin na kahit anong mangyari, may uuwian ako.

Nagbago ang direksyon ng biyahe. Bumaba kami sa susunod na terminal. Iniwan ko muna sina nanay at tatay sa isang maliit na inn, inabot ko ang huling perang dala ko at humingi ng paumanhin. Nay, Tay, babalik po ako. Kailangan ko lang tapusin ang isang bagay. Tumango si tatay. Ang mga mata niya mabigat pero puno ng tiwala. Tapos na ang takot niya para sa akin. Ang natitira na lang ay paggalang sa desisyon ko.

Sumakay ako ng jeep papuntang ospital. Sa bawat liko ng gulong, pakiramdam ko ay bumabalik ako sa isang lugar na matagal ko nang inilibing. Pagdating ko sa emergency room, sinalubong ako ng matinding amoy ng gamot at disinfectant. Ang tunog ng monitor, ang mga yabag ng nurse, ang umiiyak na kamag-anak sa isang sulok. At doon ko siya nakita.

Si Rico. Nakaupo sa sahig, nakasandal sa pader, hawak ang ulo niya. Nang makita niya ako, tumayo siya agad, parang batang nakakita ng ilaw sa dilim. Lani. Salamat sa pagpunta. Akala ko hindi ka na darating.

Hindi ako ngumiti. Dumiretso ako sa nurse station at nagtanong tungkol kay Lola Celia. Kritikal ang kondisyon, sabi nila. Nasa ICU. Pinayagan akong pumasok saglit.

Pagpasok ko, bumagal ang mundo. Nakahiga siya roon, mas payat, mas maputla. Maraming tubo, maraming makina. Pero nang maramdaman niya ang presensya ko, bahagya siyang gumalaw. Dahan-dahan kong hinawakan ang kamay niya. Lola, andito na po ako. Isang munting ngiti ang sumilip sa labi niya. Lani, bulong niya, akala ko hindi ka na babalik.

Hindi ko napigilan ang luha ko. Bumaba ito ng tahimik, walang hikbi. Nandito lang po ako. Magpahinga po kayo. Mahina niyang hinigpitan ang hawak niya sa kamay ko, parang huling lakas. Patawad, anak. Mahina ang boses niya pero malinaw. Patawad sa lahat.

Hindi ko na kinaya. Yumuko ako at hinagkan ang noo niya. Wala po kayong kasalanan. Wala po. Ilang minuto lang ang pinayagan sa akin. Bago ako lumabas, tumingin ako sa kanya sa huling pagkakataon. Parang alam ng puso ko na iyon na ang huli.

Sa labas, sinalubong ako ni Rico. Anong sabi ng doktor? Pumirma ka na ba? Ang bilis niyang magsalita, parang hindi tao ang kaharap niya kundi solusyon sa problema niya. Tumingin ako sa kanya. Matagal. Tahimik. Rico, sinabi ko nang mahinahon, gagawin ko ang kailangan para kay Lola Celia. Pero pagkatapos nito, tapos na tayo. Huwag mo na akong hanapin.

Hindi pa siya nakakasagot nang biglang tumunog ang alarm. Tumakbo ang mga nurse papasok sa ICU. Isang doktor ang sumigaw ng code. Nanlambot ang tuhod ko. Ilang sandali ang lumipas na parang isang oras. Pagkatapos, bumukas ang pinto.

Lumabas ang doktor. Umiling siya.

Wala nang sigaw si Rico. Walang iyak. Parang nabasag ang loob niya pero walang tunog. Naupo siya sa sahig, parang naubusan ng kaluluwa. Ako naman, tahimik lang na tumulo ang luha. Hindi dahil sa kanya. Hindi dahil sa nakaraan. Kundi dahil sa isang matandang babaeng minahal ako sa paraang hindi nagawa ng sarili niyang anak.

Nilapitan ako ng doktor at inabot ang mga papeles. May kailangang pirmahan. Wala nang operasyon. Wala nang bayad na kailangan. Kinuha ko ang ballpen at pumirma. Ang pirma ko ay malinaw, diretso. Walang pag-aalinlangan.

Pagkatapos, lumingon ako kay Rico. Ito na ang huli. Inilibing ko na ang utang ko. Inilibing ko na ang sakit. Huwag mo na akong tawagan. Kung sakaling maalala mo ako, alalahanin mo bilang babaeng minamaliit mo at tuluyang nawala sa buhay mo.

Hindi na siya tumingin sa akin. At hindi ko na rin hinintay.

Lumabas ako ng ospital habang papalubog ang araw. Ang langit ay kulay kahel at lila, parang sugat na unti-unting naghihilom. Bumalik ako kina nanay at tatay. Nang makita nila ako, walang tanong. Yakap lang. Mahigpit. Buo.

Kinabukasan, bumalik kami sa biyahe namin. Naglakad kami sa dalampasigan ng Cebu. Hinayaan kong basain ng alon ang paa ko. Sa bawat hampas ng tubig, pakiramdam ko ay may hinuhugasan sa loob ko. Hindi lahat ng sugat ay nawawala, pero natututo kang mabuhay kahit may peklat.

Hindi na tumawag si Rico. At kahit kailan, hindi na rin ako naghintay. Sa wakas, natutunan kong piliin ang sarili ko. Hindi dahil galit ako. Kundi dahil sapat na ang tatlong taong ibinigay ko. At ngayon, oras na para sa sarili kong buhay.