“Akala nila, sa usok ng ihawan matatapos ang buhay ko. Hindi nila alam, doon nagsimula ang laban na hindi ko kailanman isinuko.”

Madaling araw pa lang, gising na ako. Tahimik ang paligid, pero sa loob ng dibdib ko, maingay ang responsibilidad. Habang ang iba ay mahimbing pang natutulog, kami ng asawa ko ay nagsisimula na namang lumaban sa araw. Siya ang nauunang mamalengke, ako ang naghahanda ng ihawan. Barbecue, isaw, balot, fish ball, squid ball, kikyam. Iyan ang buhay namin. Iyan ang bumubuhay sa tatlo naming anak. Iyan ang dahilan kung bakit kahit pagod na pagod na ako, hindi ako pwedeng huminto.

Hindi kami tamad. Sa totoo lang, kulang pa nga ang salitang masipag para ilarawan ang ginagawa namin araw-araw. Ngunit kahit anong sipag, sapat lang ang kinikita. Minsan, kapos pa. May mga gabing nagbibilang ako ng barya, iniisip kung paano pagkakasyahin para sa baon, matrikula, kuryente, at ulam kinabukasan. At sa tuwing naiisip kong hindi ako nakapagtapos ng pag-aaral, mas lalong bumibigat ang pakiramdam ko.

Ako lang ang hindi nakapagtapos sa aming magkakapatid. Dahil doon, mababa ang tingin nila sa akin. Para bang hindi ako kapatid, kundi pabigat. Masakit. Lalo na’t alam ko sa sarili ko na ako ang unang nagsakripisyo. Huminto ako sa pag-aaral para makapagtrabaho, para may maipadala kina nanay at tatay, para may pangmatrikula ang mga kapatid ko. Tahimik lang akong tumanggap ng lahat ng iyon. Pinili kong manahimik dahil mas mahalaga sa akin ang pamilya kaysa sa pride.

Habang nag-iihaw ako isang hapon, lumapit ang kapatid kong si Roxan. Isang nurse. Malinis ang suot, maayos ang itsura, at puno ng yabang ang mga mata. Alam ko na agad ang pakay niya. Hindi siya lumapit para kumamusta.

“Kuya, nasabi na ba sa’yo ang reunion?” tanong niya, pero ramdam ko ang panlalait sa tono….Ang buong kwento!⬇️

Ngumiti ako ng pilit. “Kahit sabihin pa nila, hindi kami pupunta. Kayo-kayo na lang. Para namang kayo lang ang magkakapatid.”

Tumawa siya, yung tawang may halong pagmamataas. Sinabi niya lahat ng kinatatakutan kong marinig. Na sana raw nagtapos ako. Na sana pare-pareho kaming guminhawa. Na sayang ang buhay ko sa pag-iihaw at pamamasada. Doon ko na hindi napigilan ang sarili ko. Inilabas ko lahat ng matagal kong kinikimkim. Sinabi ko ang totoo. Na huminto ako para sa kanila. Na marangal ang trabaho ko. Na hindi ko ikinahihiya ang pawis ko.

Pinaalis ko siya. Hindi dahil galit ako, kundi dahil ayokong may masabing mas masakit pa.

Niyakap ako ng asawa ko pagkatapos. Siya ang sandalan ko sa lahat ng pagkakataon. Sa kanya ko natutunan na kahit hindi ito ang buhay na pinangarap namin, puwede pa rin kaming maging masaya. Sa piling niya, gumagaan ang lahat.

Lumipas ang mga araw. Dumating ang reunion. Nagpunta ako, mag-isa. Hindi para makisaya, kundi para ipakita sa sarili ko na hindi ako duwag. Ngunit sinalubong ako ng pangungutya. Tinawag akong street vendor. Sinabihang hindi kailangan. Doon ko naramdaman ang sakit na hindi kayang lunasan ng kahit anong salita. Umalis akong luhaan, pero buo ang loob. Sa gabing iyon, pinili kong putulin ang tali ng sama ng loob. Hindi ko na sila hahabulin. May sarili na akong pamilya.

Lumipas ang mga taon. Dalawa sa mga anak ko ay nasa kolehiyo. Isa sa law, isa sa engineering. Ang bunso ko ay nasa high school. Mas lalong bumigat ang gastusin, kaya nagdoble kayod ako. Tricycle driver sa umaga, tindero sa hapon. Halos wala nang tulog. Pero sa tuwing makikita ko ang mga anak kong pursigidong mag-aral, nawawala ang pagod ko.

Isang umaga, pinigilan ako ng bunso ko. Pinapahinga niya ako. Sinabi niyang tutulungan niya ang nanay niya. Doon ko napagtanto na tama pala ang lahat ng sakripisyo. Lumalaki silang may malasakit, may respeto, at may pangarap.

Isang gabi, habang namamasada ako, muli kong nakasalubong ang isa kong kapatid. Muli na namang panlalait. Muli na namang pangmamaliit. Pero sa pagkakataong iyon, hindi na ako nasaktan. Matatag na ako. Sinagot ko siya ng katotohanan. At sa unang pagkakataon, nakita kong natahimik siya.

Dumating ang araw ng pagtatapos ng panganay ko. Nakasuot siya ng toga. Hawak ang diploma. Luha ang tumulo sa mga mata ko. Lahat ng pagod, gutom, pangungutya, at sakit ay napalitan ng isang pakiramdam na hindi ko kayang ipaliwanag. Tagumpay. Hindi lang niya, kundi naming lahat.

Nagbago ang ihip ng hangin. Isa-isang dumating ang mga kapatid ko. Humingi ng tawad. Hindi ko sila itinaboy. Matagal ko na silang pinatawad, kahit hindi nila alam. Nagyakapan kami. Umiyak. Tumawa. Bumuo muli ng pamilyang muntik nang masira.

Lumipas pa ang mga taon. Nakapagtapos ang lahat ng anak ko. May abogado, engineer, at doktora sa pamilya namin. Gumanda ang buhay namin, pero hindi kami nagbago. Hindi namin kinalimutan ang usok ng ihawan, ang init ng kalsada, at ang mga gabing binibilang ko ang barya.

Ngayon, tumutulong kami sa kapwa. Nagbibigay. Nagrerelief. Nanggagamot ng libre. Hindi dahil mayaman kami, kundi dahil alam namin ang pakiramdam ng walang-wala.

Kung may natutunan ako sa buhay ko, ito iyon. Ang tunay na yaman ay hindi nasusukat sa diploma o trabaho. Nasusukat ito sa tibay ng puso, sa lalim ng pagpapatawad, at sa lakas ng paniniwala na kahit gaano kababa ang tingin ng mundo sa’yo, may pagkakataon ka pa ring bumangon.

At ako, isang dating street vendor, ay patunay na ang pangarap ay hindi namamatay. Pinapasa lang ito, hanggang sa may tumupad.