Sa bawat taon na dumadaan, ang pagtalakay sa pambansang badyet ay tila nagiging isang ritwal na puno ng teknikalidad at mga numerong mahirap arukin ng karaniwang mamamayan. Ngunit sa pagkakataong ito, ang usapan tungkol sa pera ng bayan ay hindi nanatili sa loob ng air-conditioned na session hall ng Kongreso. Ito ay sumabog sa publiko sa pamamagitan ng isang serye ng mga leaked documents na yumanig sa pundasyon ng tiwala sa gobyerno.

Ang tinaguriang “DPW Leaks” at ang misteryosong “Cabral Files” ay nagbigay ng mukha sa mga numerong ito—at ang mga mukhang lumutang ay hindi basta-basta. Sila ay mga higante sa kasalukuyang administrasyon, mga taong may hawak ng kapangyarihan sa pinakamataas na antas.

Mula sa mga ulat ng Bilyonaryo News Channel at sa masusing pagsasaliksik sa mga dokumento, ating himay-himayin ang nilalaman ng eskandalong ito na nagkakahalaga ng bilyun-bilyong piso.

Ang P8.3 Bilyong “Wishlist” ng Palasyo?
Ang pinakamalakas na ugong sa ngayon ay nakasentro sa tanggapan na dapat sana ay pinaka-ingat sa lahat: ang Office of the President at ang Office of the Executive Secretary. Ayon sa mga dokumentong nakalap, humigit-kumulang P8.3 bilyon ang halaga ng mga proyektong imprastraktura na nakapangalan o may “proponent” na Executive Secretary (ES) Lucas Bersamin at isang Special Assistant to the President (SAP).

Sa mundo ng pambansang badyet, ang “proponent” ay madalas na tumutukoy sa kung sino ang nag-request o nag-sponsor ng proyekto. Sa 2025 National Expenditure Program (NEP), lumalabas na ang opisina ng ES at SAP ay may mahigit 70 proyekto na nakalista.

Hindi ito barya. Ito ay halagang kayang bumuhay ng libu-libong pamilya o magpaaral ng milyong estudyante. Ang tanong ng marami: Bakit ang Executive Secretary at SAP ang proponent ng mga proyektong imprastraktura na karaniwang trabaho ng mga Congressman o DPWH officials?

Kabilang sa mga proyektong ito ay ang isang flood control river bank structure sa Zambales. Ang proyekto ay nahahati sa tatlong bahagi, at bawat bahagi ay nagkakahalaga ng tumataginting na P100 milyon. Malinaw sa dokumento na ang nakalagay na proponent ay “ESA Bersamin.”

Bukod sa Zambales, tila nakatuon din ang pansin ng mga proyektong ito sa National Capital Region (NCR). Karamihan ay mga drainage systems at retention basins. Bagama’t masasabing kailangan ito dahil sa problema sa baha, ang timing at ang halaga (na kadalasan ay P50 milyon hanggang P100 milyon bawat isa) ay nagtataas ng kilay ng mga watchdog. Bakit pare-pareho ang presyo? Bakit nakapokus sa iisang proponent?

Ang Misteryo ng Solar Lights sa Tagaytay
Kung mayroong isang proyekto na talagang kumuha ng atensyon dahil sa pagiging “kakaiba” nito, ito ay ang proyektong nagkakahalaga ng P300 milyon.

Ang proyekto: Installation ng Solar Streetlights sa Tagaytay-Nasugbu Road.

Sa unang tingin, maganda ang layunin. Ang kalsadang ito ay dinadayo ng mga turista at mahalagang maging maliwanag. Ngunit ang problema ay nasa detalye ng implementasyon. Ayon sa DPWH Transparency Portal—ang opisyal na database ng gobyerno kung saan makikita ang status ng mga proyekto—ang nasabing proyekto ay hindi pa nasisimulan.

Ito ang klaseng impormasyon na nagpapapula sa tenga ng mga taxpayer. P300 milyon para sa mga ilaw na wala pa naman? Saan napunta ang alokasyon? O kung nasa pipeline pa lang ito, bakit napakalaki ng halaga para sa mga poste ng ilaw? Ang mga ganitong klase ng “ghost projects” o “delayed implementation” ay madalas na nagiging ugat ng korapsyon sa DPWH.

Dagdag pa rito, may mga natuklasan ding proyekto sa Mindoro Area na kinabibilangan ng mga kalsada at river structures. Ang bawat isa ay nagkakahalaga ng P250 milyon. Ang proponent code na nakalagay? “C ES.” Isang code na madaling iugnay sa mataas na opisyal na nabanggit kanina.

Bonoan at ang P30.5 Bilyong Allocables
Hindi lang si ES Bersamin ang nasa sentro ng bagyo. Ang pangalan ni dating DPWH Secretary Manuel Bonoan ay muling lumutang, at sa pagkakataong ito, ang halaga ay mas nakakahilo.

Ayon sa mga rebelasyon na sinuportahan ng pahayag ni Senate President Pro Tempore Ping Lacson, si Bonoan ay may nakapangalang P30.5 bilyon sa tinatawag na “allocables” sa 2025 budget.

Ang “allocables” ay pondo na maaaring gamitin sa iba’t ibang proyekto ayon sa diskresyon ng opisyal. Sa kasaysayan ng korapsyon sa Pilipinas, ang ganitong malalaking pondo na nasa kamay ng iisang tao ay madalas na nagiging sanhi ng “kickback schemes.”

Mariing itinanggi ni Bonoan ang mga alegasyon ng kickback. Gayunpaman, ang pagkakasama ng kanyang pangalan sa “Cabral Files” ay nagbibigay ng bigat sa mga akusasyon. Ang Cabral Files ay pinaniniwalaang naglalaman ng mga sensitibong impormasyon na nalikom bago ang kontrobersyal na pagkamatay ni Usec. Cabral. Kung totoo ang laman ng files, maaaring ito ang maging susi para mabuksan ang “Pandora’s Box” ng korapsyon sa ahensya.

Ang “Balwarte” ni Angara sa Aurora
Hindi rin nakaligtas sa pagsusuri ng Bilyonaryo News Channel ang bagong kalihim ng DepEd na si dating Senador Sonny Angara. Sa pagsusuri ng DPW Leaks, lumalabas na may 105 proyekto sa 2025 budget kung saan siya ang nakalistang proponent.

Ang nakakapukaw ng interes: Sa 105 na proyektong ito, 92 ang matatagpuan sa probinsya ng Aurora.

Ang Aurora ay kilalang balwarte ng pamilya Angara. Bagama’t hindi masama na tulungan ang sariling probinsya, ang dami at konsentrasyon ng proyekto ay nagdudulot ng tanong tungkol sa “equitable distribution” ng pondo ng bayan. Bakit tila lahat ng biyaya ay napupunta sa iisang lugar habang ang ibang probinsya ay naghihikahos sa sirang kalsada at tulay?

Ang impormasyong ito ay hindi lamang galing sa hangin. Ito ay sinusuportahan ng cross-referencing sa 2025 National Expenditure Program (NEP) ng Department of Budget and Management (DBM) at sa mga listahan ng kontrata ng DPWH. Ibig sabihin, tumutugma ang leaks sa opisyal na dokumento ng gobyerno.

Ang Banta ng Blue Ribbon Committee
Dahil sa bigat ng mga rebelasyong ito, hindi na nakapagpigil ang Senado. Nagpahayag na si Senador Ping Lacson na posibleng ipatawag ng makapangyarihang Senate Blue Ribbon Committee ang mga indibidwal na sangkot sa Cabral Files at DPW Leaks.

Ang Blue Ribbon Committee ang may kapangyarihang mag-imbestiga sa mga katiwalian ng mga opisyal ng gobyerno at korporasyon ng gobyerno “in aid of legislation.” Kung matutuloy ang pagdinig, ito ay inaasahang magiging isa sa pinakamainit na imbestigasyon sa taon.

Ang focus ng imbestigasyon ay hindi lang sa kung sino ang tumanggap ng pera, kundi sa kung paano ginagamit ang pondo para sa flood control. Bilyun-bilyon ang ginagastos taun-taon para sa baha, pero bakit lubog pa rin ang Pilipinas tuwing may bagyo? Ang sagot ay maaaring nasa mga “leak” na ito—mga proyektong overpriced, substandard, o sadyang hindi tinatapos.

Konklusyon: Ang Hamon sa Transparensya
Ang paglabas ng DPW Leaks at Cabral Files ay isang malaking hamon sa administrasyon. Ipinapakita nito na sa kabila ng mga pangako ng “Bagong Pilipinas” at malinis na gobyerno, tila buhay na buhay pa rin ang mga lumang kalakaran ng padrino, kickback, at pork barrel.

Para sa karaniwang mamamayan na nagbabayad ng buwis sa bawat kibo—mula sa sweldo hanggang sa pagbili ng bigas—ang balitang ito ay nakakadismaya. Ang P8.3 bilyon ni ES Bersamin, ang P30.5 bilyon ni Bonoan, at ang mga solar lights na wala naman sa Tagaytay ay pera nating lahat.

Hindi sapat ang pagtanggi. Kailangan ng malinaw na paliwanag. Kailangan ng ebidensya na ang mga proyektong ito ay totoo, kailangan, at hindi gatasan ng mga nasa kapangyarihan.

Habang hinihintay natin ang aksyon ng Senado at ng Ombudsman, manatili tayong mapagmatyag. Ang leaks ay simula pa lamang. Sa bawat dokumentong nabubuksan, mas lumiliwanag ang tunay na estado ng ating kaban ng bayan. Huwag nating hayaang matabunan ng ingay ng politika ang katotohanan.

Ang laban kontra korapsyon ay hindi laban ng iilan lang, ito ay laban para sa kinabukasan ng bawat Pilipino. Abangan ang susunod na kabanata ng teleseryeng ito sa totoong buhay, dahil siguradong marami pang “baho” ang sisingaw mula sa mga nakatagong files.