Sa gitna ng masalimuot na usapin ng hustisya sa pandaigdigang entablado, isang malaking pader ang tila gumuho para sa kampo ni dating Pangulong Rodrigo Duterte. Matapos ang ilang buwang pag-aantala at pag-invoke ng “unfitness” dahil sa umano’y humihinang kaisipan at edad, isang pormal na pagsusuri mula sa mga independent medical experts ng International Criminal Court (ICC) ang nagpabagsak sa depensang ito. Ang hatol: Si Rodrigo Duterte ay “fit to stand trial” at ang mga senyales ng paghina ng utak ay tila isang “drama” lamang na sadyang ginagawa upang i-delay ang paglilitis sa mga kaso ng crimes against humanity.

Ang Pagsusuri: Tatlong Eksperto, Isang Konsensus
Hindi biro ang prosesong pinagdaanan ng dating pangulo sa kamay ng ICC. Upang matiyak na walang pagkiling, kumuha ang tribunal ng tatlong magkakaibang uri ng akreditadong eksperto na sumuri kay Duterte mula Oktubre hanggang Nobyembre:

Forensic Psychiatrist: Nakatuon sa pagsusuri ng mental health sa loob ng legal na konteksto.

Neuropsychologist: Dalubhasa sa pagsusukat ng cognition gaya ng memorya, atensyon, at executive function sa pamamagitan ng structured testing.

Behavioral Neurologist: Eksperto sa ugnayan ng utak at pag-uugali, partikular na sa mga matatandang pasyente (geriatric psychology).

Ang nakagigimbal na resulta? Nagkaisa ang tatlo sa pagsasabing sapat ang kakayahan ni Duterte na unawain ang mga legal na proceedings at lumahok sa kanyang sariling depensa.

Ang ‘Coin in Hand’ Test: Paano Nabuking ang Pagpapanggap?
Isa sa pinaka-kontrobersyal na bahagi ng pagsusuri ay ang tinatawag na “coin in hand” memory test. Sa simpleng pagsusulit na ito, ipapakita ang isang barya sa isang kamay, isasara ito, at pagkatapos ng ilang sandali ay hihilingin sa pasyente na ituro kung nasaan ang barya. Ayon kay Atty. Dino de Leon, kahit ang isang taong may tunay na cognitive decline ay magkakaroon pa rin ng 50% chance na makuha ang tamang sagot dahil sa dalawa lamang ang pagpipilian.

Ngunit sa kaso ni Duterte, napansin ng mga eksperto na “consistently” niyang itinuturo ang maling kamay. Ang ganitong pattern ay isang klasikal na indikasyon ng malingering o ang sadyang pagpepeke ng sintomas. Ayon sa mga eksperto, mahirap “tamaan” ang palaging mali kung hindi mo alam ang tama—isang malinaw na senyales na naiintindihan niya ang test ngunit sinasadya niyang magkamali upang magmukhang maysakit. Napansin din ang kanyang pagiging “sharp” sa ilang sandali, na biglang maglalaho kapag kailangan nang mag-arte ng panghihina.

Ang ‘Well-Organized Killing Machine’
Ang matinding pagsusumikap ng depensa na i-delay ang kaso ay nag-uugat sa bigat ng ebidensyang nakalap ng ICC. Hindi lamang ito base sa mga sabi-sabi. Ayon sa diskusyon nina Christian Esguerra at Atty. De Leon, ang prosekusyon ay may hawak na “makapal na ebidensya” kabilang ang:

Documentary Evidence: Mga opisyal na dokumento ng gobyerno gaya ng Oplan Tokhang at Double Barrel na naglalatag ng sistema ng operasyon.

Testimonial Evidence: Mga pahayag nina Arthur Lascañas, Edgar Matobato, at Colonel Karma, kasama ang testimonya ng mga pamilya ng biktima.

Forensic Analysis: Mga pagsusuri sa mga mass graves at mga biktima ng pamamaril.

Public Declarations: Ang mismong mga talumpati ni Duterte na nag-uutos o nagbibigay ng “go signal” para sa malawakang patayan.

Dahil dito, ang tanging natitirang taktika ay ang “dilatory tactics” o pagpapatagal sa proseso, na posibleng may kinalaman sa darating na 2028 elections at ang proteksyong nais ibigay kay Vice President Sara Duterte.

Ang Kabalintunaan ng Due Process
Sa kabila ng mga akusasyon ng “foreign interference” mula sa mga tagasuporta ni Duterte gaya nina Sen. Bato dela Rosa at Sen. Robin Padilla, binigyang-diin ni Esguerra ang matinding due process na ibinibigay ng ICC sa dating pangulo. Isang kabalintunaan na ang taong nagkait ng due process sa libu-libong biktima ng drug war ay siya ngayong tinatamasa ang pinakamataas na antas ng legal na proteksyon at medikal na pagsusuri.

Ang desisyong ito ng ICC experts ay nagpapadala ng malinaw na mensahe: Ang hustisya sa pandaigdigang antas ay hindi nadadaan sa drama o sa mga “istilong bulok” na nakasanayan sa lokal na politika. Sa pagpasok ng 2026, inaasahan ang confirmation of charges hearing na posibleng maging simula ng pormal na pagpapanagot sa mga naganap na madugong kabanata sa kasaysayan ng Pilipinas.

Konklusyon: Isang Aral sa Katotohanan
Ang huling hirit ng depensa na i-cross-examine ang mga eksperto ay tinitingnan na lamang bilang “last hurrah” bago ang tuluyang paggulong ng kaso. Ang katotohanan, gaano man pilit na itago sa likod ng panghihina o pag-arte, ay laging makakahanap ng butas upang lumabas. Para sa mga biktima, ang balitang ito ay isang sinag ng pag-asa na ang tunay na katarungan ay hindi na lamang isang pangarap, kundi isang paparating na realidad.