Sa kultura ng Pilipinas, ang paggalang sa namayapa ay isa sa mga pinakamataas na uri ng respeto na ibinibigay natin sa kapwa. Ang sandali ng pagdadalamhati ay sagrado, at ang katahimikan ng pamilya ay dapat igalang. Ngunit paano kung sa gitna ng pagluluksa, ang bangkay ng iyong mahal sa buhay ay gawing “collateral” o hostage kapalit ng isang bagay na materyal?

Ito ang nakakagimbal at nakakapanggalit na senaryo na bumabalot ngayon sa pagkamatay ni Department of Public Works and Highways (DPWH) Undersecretary Maria Catalina Cabral. Ang insidente, na nagsimula bilang isang trahedya ng aksidente, ay mabilis na nag-morph sa isang pambansang iskandalo na naglalantad ng bulok na sistema, kwestyunableng “due process,” at isang posibleng malawakang cover-up na kinasasangkutan ng bilyun-bilyong piso ng kaban ng bayan.

Ang Trahedya at ang Utos ng Ombudsman
Nagsimula ang lahat sa balitang yumanig sa DPWH: ang pagkamatay ni Usec. Cabral matapos umanong mahulog sa bangin. Bilang isang mataas na opisyal na may hawak sa mga kritikal na proyekto ng gobyerno, natural na magkaroon ng interes ang publiko at mga ahensya.

Agad na kumilos si Ombudsman Jesus Crispin “Boying” Remulla. Naglabas siya ng direktiba sa mga awtoridad sa Benguet na agarang kunin, ingatan, at i-preserba ang lahat ng gadget at electronic devices ng yumaong opisyal. Ayon kay Assistant Ombudsman Nico Clabano, ang hakbang na ito ay krusyal. Si Cabral ay hindi ordinaryong empleyado; siya ay susi sa budget preparation, infrastructure planning, at Public-Private Partnership (PPP) projects. Ang kanyang mga gadget ay maaaring naglalaman ng ebidensya na magpapatunay o magpapabulaan sa mga matagal nang hinala ng katiwalian sa ahensya.

Sa papel, mukhang tama ang proseso. “Preservation of evidence” ang tawag dito sa batas. Ngunit sa implementasyon, dito nagkaroon ng malaking problema na nagpaalab sa damdamin ng marami.

Ang Rebelasyon ni Leviste: “Hostage ang Bangkay”
Hindi nakapagpigil si Batangas First District Representative Leandro Leviste. Sa isang matapang na pahayag na bumasag sa katahimikan, ibinunyag niya ang isang nakakadurog-pusong pangyayari sa morgue.

Ayon kay Leviste, hinarang umano ng mga awtoridad ang pagpapalabas ng bangkay ni Usec. Cabral. Ang kondisyon? Kailangang isuko muna ng mga naulilang anak ang cellphone ng kanilang ina.

“Isipin niyo ang sakit,” pahayag ng mga nakisimpatya. Nawalan ka na nga ng ina sa isang trahedya, tapos ay tatakutin ka pa ng mga taong dapat sana ay tumutulong sa iyo. Binigyang-diin ni Leviste na wala pang pormal na kasong naisasampa laban kay Cabral noong mga oras na iyon. Kaya’t anong karapatan ng mga awtoridad na ipitin ang kanyang labi?

Ito ay isang seryosong paglabag sa “due process” at, higit sa lahat, sa karapatang pantao. Ang ganitong klaseng “strong-arming” o pambabraso ay nagpapahiwatig na mayroong “desperasyon” sa panig ng mga nag-uutos. Bakit ganoon na lang ka-importante ang cellphone na iyon na handa nilang yurakan ang dignidad ng isang patay?

Ang “Black Box” ng Korapsyon: Ano ang Nasa Cellphone?
Dito pumapasok ang mas malalim na anggulo ng istorya. Ang cellphone ni Usec. Cabral ay hindi lang basta communication device; ito ay itinuturing na “Black Box” ng DPWH.

Ayon sa mga impormasyon, ang gadget na ito ay naglalaman ng tinaguriang “Cabral Files” o “DPWH Leaks.” Ito ay pinaniniwalaang listahan ng mga proponent ng budget insertions—mga pondong isiningit sa pambansang budget para sa mga proyektong kadalasan ay pinagkakakitaan lang. Laman din umano nito ang mga detalye tungkol sa flood control anomalies, ang bilyun-bilyong pisong proyekto na dapat sana ay pipigil sa baha pero naging sanhi pa ng paglubog ng maraming lugar.

Kung totoo ang hinala ni Leviste at ng iba pang kritiko, ang cellphone na ito ay naglalaman ng mga pangalan. Mga pangalan ng kongresista, senador, at matataas na opisyal ng ehekutibo na nakinabang sa pondo ng bayan. Kaya hindi nakakapagtaka kung bakit “mainit” ang gadget na ito.

Tiwala o Hinala? Ang Papel ng Ombudsman
Ang Ombudsman ay dapat na sandigan ng bayan laban sa katiwalian. Ngunit sa kasong ito, bakit tila sila ang nagiging kontrabida sa mata ng publiko?

Maraming netizen at political observers ang nagtaas ng kilay sa agresibong hakbang ni Ombudsman Remulla. Ang tanong na kumakalat sa social media: “Kinukuha ba ni Boying ang ebidensya para imbestigahan ang korapsyon, o kinukuha niya ito para itago at protektahan ang mga kaalyado?”

Hindi maikakaila na may stigma na nakadikit sa kasalukuyang sistema ng hustisya. Ang hinala na ang Ombudsman ay nagiging “tagalinis” ng kalat ng administrasyon ay lumalakas dahil sa mga ganitong insidente. Kung talagang transparent ang layunin, bakit kailangang idaan sa pambabraso sa pamilya? Bakit hindi idaan sa tamang proseso ng korte?

May mga nagmungkahi sa pamilya ni Cabral: “I-backup niyo muna ang laman bago ibigay.” Ito ay repleksyon ng kawalan ng tiwala ng taumbayan sa mga institusyong dapat sana ay nagpoprotekta sa kanila.

Ang Hamon: Transparency vs. Cover-Up
Sa gitna ng sigalot na ito, nagbitaw ng hamon si Cong. Leviste kay Secretary Vince Dizon at sa liderato ng DPWH. Hinamon niya ang mga ito na ilabas ang kanilang sariling kopya ng files mula sa DPWH computers. Kung wala silang itinatago, bakit kailangang magtago sa likod ng teknikalidad? Bakit kailangang kwestyunin ang authenticity ng hawak ni Leviste kung pwede naman nilang ilabas ang orihinal para magkaalaman?

Ang pagtatago ng impormasyon ay lalo lamang nagpapalakas sa hinala na mayroong “organized syndicate” sa loob. Ang mga pangalang lumulutang sa mga usapan—tulad nina Sandro Marcos at Martin Romualdez—ay lalong nagiging sentro ng diskusyon. Bagama’t wala pang direktang hatol, ang “DPWH Leaks” ay nagsisilbing mitsa na maaaring magpasabog sa isang eskandalong mas malaki pa sa PDAF scam noon.

Ang Pulitika ng Paninisi at Pangako
Hindi rin nakaligtas sa diskusyon ang mas malawak na konteksto ng pulitika. Ang mga pahayag ni dating Senador Ping Lacson tungkol sa mga “pangakong napako” ay ginamit ng mga kritiko upang ilarawan ang kasalukuyang administrasyon ni Pangulong Marcos Jr. (PBBM). Ang pangako ng “Bagong Pilipinas” ay tila nagiging “Palabas Pilipinas” na lamang para sa marami.

Gayunpaman, binweltahan din ng mga observer si Lacson. Bilang dating Chairman ng makapangyarihang Blue Ribbon Committee, marami ang nagtatanong kung bakit tila wala ring nangyari sa mga imbestigasyon noon sa flood control projects. Bakit ngayon lang siya nag-iingay?

Sa kabilang banda, ang isyung ito ay nagiging bala rin sa giyera sa pagitan ng mga pro-admin at mga taga-suporta ni Vice President Sara Duterte. Habang inaatake si VP Sara ng mga trolls, ipinapakita ng mga kaganapang ito na ang tunay na “katiwalian” ay maaaring wala sa Office of the Vice President, kundi nasa mga ahensyang may hawak ng trilyong pisong pondo tulad ng DPWH.

Konklusyon: Katarungan Para sa Lahat, Hindi Lang sa Makapangyarihan
Ang pagkamatay ni Usec. Cabral ay isang trahedya. Ngunit ang ginagawa sa kanyang bangkay at sa ebidensyang kanyang iniwan ay isang krimen sa moralidad at hustisya.

Ang isyung ito ay hamon sa bawat Pilipino. Papayag ba tayo na ang “due process” ay para lamang sa mayayaman at makapangyarihan, habang ang iba ay pwedeng i-hostage pati ang bangkay? Papayag ba tayo na ang katotohanan tungkol sa kung saan napupunta ang buwis natin ay ibaon sa lupa kasama ng mga namatay?

Ang panawagan ni Cong. Leviste ay hindi lang para sa pamilya Cabral. Ito ay panawagan para sa transparency. Kung ang cellphone na iyon ang susi para mabunyag ang mga nagnanakaw sa kaban ng bayan, dapat itong buksan—ngunit sa paraang legal, transparent, at may respeto sa dignidad ng tao.

Huwag nating hayaang maging isa na namang “cold case” ang pagkamatay ni Usec. Cabral. Ang bawat insertion sa budget na napupunta sa bulsa ng politiko ay pako sa kabaong ng ating kinabukasan. Panahon na para magising at magmatyag.