Hindi umaalis si Loyal.

Nakatayo ang aso sa ibabaw ng bagong bunton ng lupa. Ang kanyang mga balahibo sa likod ay nakatayo, tila mga karayom na handang tumusok. Ang kanyang mga ngipin, na karaniwang nakikita lamang kapag nginunguya niya ang mga buto na bigay ng mga tindero sa palengke, ay nakalabas ngayon. Matulis. Mapanganib.

At ang tunog. Hindi ito tahol. Ito ay isang mababang ungol na nanggagaling sa pinakamalalim na bahagi ng kanyang lalamunan—isang babala na nagpapataas ng balahibo ng sinumang makarinig.

Nasa Sementeryo ng Karagan sila. Alas-kwatro ng hapon, at ang hangin ay may dalang lamig na tumatagos sa buto.

Si Luisa, disisiete anyos, ay nakatayo sa di kalayuan. Hawak niya ang isang pumpon ng bulaklak para sa puntod ng kanyang ina na si Helena. Pero hindi siya makagalaw. Ang mga mata ni Loyal, na kilala sa buong bayan bilang ang pinakamabait at pinaka-malambing na aso, ay nakapako sa kanya. Puno ng ligaw na takot at desperasyon.

“Loyal?” tawag ni Luisa. Ang boses niya ay nanginginig, tinatangay ng hangin. “Anong… anong ginagawa mo diyan?”

Hindi gumalaw ang aso. Mas lalo lang itong umungol, at saka marahas na kinahig ang lupa gamit ang kanyang mga paa sa harap. Kaskas. Kaskas. Kaskas. Lumilipad ang putik at damo.

May mali. Mayroong napakamaling nangyayari dito.

Si Luisa ay lumaki sa piling ng mga hayop. Ang nanay niyang si Helena ay beterinaryo. Alam ni Luisa ang lengguwahe ng mga aso. Ang nakikita niya kay Loyal ay hindi agresyon ng isang hayop na may rabis. Ito ay proteksyon. Ito ay takot.

Dahan-dahang lumapit si Luisa. Nakita niya ang pangalan sa krus na gawa sa kahoy na nakatusok sa paanan ng bagong libingan. Walang petsa ng kapanganakan o kamatayan. Isang pangalan lang na nakasulat sa magaspang na pintura: RUEN.

Wala siyang kilalang Ruen sa Karagan. Maliit na bayan ito. Kilala ng lahat ang bawat isa.

“Loyal, tama na ‘yan,” bulong ni Luisa, sinusubukang pakalmahin ang aso.

Pero sa halip na huminahon, tumalon si Loyal paharap kay Luisa at tumahol nang pagkalakas-lakas. Arf! Arf! Pagkatapos ay bumalik ito sa gitna ng puntod at muling naghukay, tila nauubusan ng oras. Ang mga kuko niya ay dumudugo na.

Kinabahan si Luisa. Ang tibok ng puso niya ay parang tambol sa kanyang dibdib. Tumakbo siya papunta sa guard house sa gate ng sementeryo.

“Mang Joseph!” sigaw niya.

Lumabas ang matandang caretaker, hawak ang kanyang radyo at tasa ng kape. “Luisa? Bakit parang nakakita ka ng multo?”

“Si Loyal po! Doon sa bagong libingan sa Sector 4. Iba ang ikinikilos niya. Parang… parang may gustong hukayin.”

Kumunot ang noo ni Mang Joseph. “Si Loyal? Imposible. Mabait na aso ‘yan. Baka may naaamoy lang na pagkain na naiwan ng mga bumisita.”

“Hindi po pagkain!” Hinila ni Luisa ang braso ng matanda. “Mang Joseph, dumudugo na ang mga kuko niya kakakahig! Kailangan niyo pong makita.”

Dahil sa pagpupumilit ng dalaga, sumama si Mang Joseph. Pagdating nila sa lugar, naabutan nilang halos kalahating metro na ang nahuhukay ni Loyal. Hinihingal ang aso, bumubula ang bibig sa pagod, pero hindi tumitigil.

Sinubukan siyang lapitan ni Mang Joseph. “Loyal! Alis diyan!”

Hinarap siya ni Loyal at umungol nang mas malakas, handang mangagat. Napaatras si Mang Joseph.

“Diyos ko,” bulong ng matanda. “Ngayon ko lang nakita ang asong ‘yan na ganyan.”

Tumingin si Luisa sa libingan. Sa pangalang Ruen. Isang kakaibang kilabot ang gumapang sa kanyang batok. Naalala niya ang turo ng nanay niya: Ang mga hayop, Luisa, nakakaramdam sila ng mga bagay na hindi nakikita ng tao. Mas matalas ang pandama nila sa katotohanan.

“Mang Joseph,” sabi ni Luisa, ang boses niya ay seryoso at matigas. “Tumawag po kayo ng pulis.”

“Pulis? Para sa asong nagwawala?”

“Hindi para sa aso,” sagot ni Luisa habang nakatingin sa lupa na pilit binubungkal ni Loyal. “Para sa kung ano man ang nasa ilalim niyan.”

Lumipas ang tatlumpung minuto, pero parang ilang oras ang itinagal. Dumating ang isang patrol car. Bumaba si Officer Kalix, isang bagitong pulis, kasama ang dalawa pang opisyal. Nagsimula na ring magkumpulan ang mga tsismoso sa bayan, nakasilip mula sa bakod ng sementeryo.

“Anong meron dito?” tanong ni Officer Kalix, na halatang iritado sa tawag. “May report ng rabid dog?”

“Hindi siya rabid, Sir,” mabilis na depensa ni Luisa, hinarangan ang pulis bago pa ito makabunot ng baril. “May sinasabi siya sa atin. Pakinggan niyo.”

Sa katahimikan ng sementeryo, sa pagitan ng mabibigat na paghinga ni Loyal, narinig nila.

Mahina. Halos hindi marinig. Pero nandoon.

Thump. Thump.

Tunog ng pagkalampag mula sa ilalim ng lupa.

Namutla si Officer Kalix. Nagkatinginan ang mga pulis. Nawala ang iritasyon sa mukha ng opisyal at napalitan ng purong takot at adrenaline.

“Kumuha kayo ng pala!” sigaw ni Officer Kalix sa mga kasamahan. “Ngayon na! I-cordon ang area!”

Mabilis ang pangyayari. Hinila ni Luisa si Loyal palayo. Niyakap niya ang aso na nanginginig at puno ng putik. “Okay na, Loyal. Okay na. Nandito na sila.”

Ang mga pulis at si Mang Joseph ay nagpalit-palitan sa paghuhukay. Ang bawat kalabog ng pala sa lupa ay sinasabayan ng tibok ng puso ni Luisa. Ang lupa ay matigas, siksik. Malinaw na tinambakan ito para hindi na muling mabuksan.

Habang lumalalim ang hukay, mas lumalakas ang kalampag.

Thump! Thump!

May buhay sa ilalim.

“Bilisan niyo!” sigaw ni Luisa, hindi na napigilan ang luha.

Isang matunog na klang ang narinig nang tumama ang bakal na pala sa kahoy. Isang simpleng kahong gawa sa plywood. Hindi ito disenteng kabaong. Isa itong kahon.

Agad na binaklas ng mga pulis ang takip gamit ang crowbar.

Bumukas ang kahon.

Isang singhap ang sabay-sabay na kumawala sa mga nakasaksi. Si Mang Joseph ay napaupo sa lupa at nag-antanda.

Sa loob ng masikip at madilim na kahon, nakahiga ang isang batang lalaki. Marahil ay sampung taong gulang. Puno ng pawis at luha ang kanyang mukha. Ang kanyang bibig ay nakatakip ng duct tape. Ang kanyang mga kamay at paa ay nakatali ng lubid.

Ang kanyang mga mata—dilat na dilat—ay puno ng takot ng isang taong nakita na ang impyerno.

“Buhay siya!” sigaw ni Officer Kalix. “Tumawag ng ambulansya! Emergency!”

Mabilis na binuhat ng pulis ang bata palabas ng hukay. Inalis ang tape sa bibig nito. Ang bata ay humugot ng isang malalim, garalgal na hininga, na parang ito ang unang beses niyang nakalanghap ng hangin sa buong buhay niya.

“Mama… Papa…” iyak ng bata, bago nawalan ng malay sa bisig ng pulis.

Si Loyal, na kanina pa nagpupumiglas sa yakap ni Luisa, ay kumawala. Tumakbo siya palapit sa bata. Pero sa halip na tumahol, dahan-dahan niyang dinilaan ang kamay ng bata na nakalaylay. Ang kanyang buntot ay bahagyang kumawag.

Tapos na ang misyon niya.

Sa sumunod na dalawampu’t apat na oras, ang bayan ng Karagan ay naging sentro ng balita.

Ang batang nakuha sa libingan ay kinilalang si Ruen Imperial. Anak ni Robert Imperial, isang bilyonaryong industrialist mula sa Maynila.

Ang kwento ay lumabas na parang isang pelikula. Si Robert Imperial ay tumangging magbayad ng protection money sa isang makapangyarihang sindikato. Bilang ganti, kinidnap nila ang kanyang anak. Dinala nila si Ruen sa malayong bayan ng Karagan, sa isang lumang sementeryo na walang gaanong nagbabantay, at inilibing ng buhay para magpadala ng mensahe.

Akala nila, walang nakakita. Akala nila, matatapos ang lahat sa katahimikan ng lupa.

Hindi nila isinama sa plano si Loyal.

Ang asong gala na palaging natutulog sa ilalim ng puno ng akasya ay naging saksi. Nang umalis ang mga salarin, si Loyal ay hindi umalis. Nanatili siya. Binantayan niya ang batang hindi naman niya kaanu-ano, dahil ang puso ng aso ay walang kinikilalang dugo o yaman—basta may buhay na nangangailangan, nandoon siya.

Kinabukasan, isang convoy ng mga itim na SUV ang dumating sa Karagan Municipal Hospital.

Bumaba si Robert Imperial. Ang mukha ng bilyonaryo ay gusot, ang mga mata ay namumugto. Wala ang kanyang corporate na tindig; isa lamang siyang amang halos mamatay sa pag-aalala.

Pagpasok niya sa kwarto ng ospital at nakita ang anak na buhay, ligtas, at kumakain ng sopas, napaluhod si Robert sa sahig at humagulgol. Niyakap niya ang anak nang mahigpit, na parang takot siyang mawala itong muli.

Sa labas ng ospital, naghihintay si Luisa at si Loyal.

Nang lumabas si Robert, hinahanap niya ang “bayani.” Itinuro ng mga pulis si Loyal na nakahiga sa paanan ni Luisa.

Lumapit ang bilyonaryo. Hindi siya diring lumuhod sa semento sa harap ng asong may putik pa sa balahibo.

“Salamat,” garalgal na sabi ni Robert. Hinawakan niya ang ulo ni Loyal. “Wala akong kayamanan na pwedeng tumapat sa ibinigay mo sa akin.”

Dahan-dahang ipinatong ni Loyal ang kanyang ulo sa tuhod ni Robert at tumingin sa mga mata nito. Isang tingin na puno ng pang-unawa.

“Gusto kong kunin siya,” sabi ni Robert kay Luisa. “Gusto ko siyang iuwi. Ibibigay ko sa kanya ang lahat—pinakamagandang pagkain, malambot na kama, aircon na kwarto.”

Tumingin si Luisa kay Loyal. Alam niya na magiging magandang buhay iyon para sa aso. Pero nang subukan ni Robert na tawagin si Loyal papunta sa kanyang kotse, hindi gumalaw ang aso. Tumingin si Loyal kay Luisa, tapos sa direksyon ng sementeryo kung saan nakalibing ang ina ni Luisa, at ang iba pang mga taong naging bahagi ng buhay niya sa Karagan.

Umiling si Luisa habang nakangiti nang mapait. “Sir, si Loyal po… hindi siya aso ng iisang tao lang. Siya po ang aso ng Karagan. Dito ang puso niya.”

Naintindihan ni Robert. Tumango siya, pinunasan ang luha.

“Kung gayon,” sabi ni Robert, tumatayo at humaharap sa Mayor at sa mga taong bayan na nagtipon. “Kung hindi ko maiuuwi ang bayani, dadalhin ko ang pasasalamat ko sa inyo.”

Sa harap ng lahat, nag-anunsyo si Robert Imperial. Isang tsekeng may halagang hindi pa nakikita ng bayan ng Karagan.

“Para sa ospital na ito,” simula niya. “Para magkaroon kayo ng kumpletong pasilidad. Para sa paaralan. At magtatayo ako ng isang animal shelter at clinic dito, na ipapangalan natin kay Loyal at sa iyong ina, Luisa. Walang hayop sa bayang ito ang magugutom o magkakasakit nang walang nag-aalaga.”

Nagpalakpakan ang mga tao. Umiyak si Luisa. Sa wakas, ang pangarap ng kanyang ina ay matutupad.

Lumapit si Luisa kay Loyal at niyakap ito nang mahigpit. “Salamat, boy,” bulong niya. “Ikaw ang pinakamatapang sa lahat.”

Nang gabing iyon, payapa ang sementeryo ng Karagan. Wala nang ungol. Wala nang kalampag mula sa ilalim ng lupa. Ang liwanag ng buwan ay tumatama sa puntod ni Helena. At sa di kalayuan, naglalakad si Loyal, taas-noo, habang binabantayan ang bayang natutulog nang mahimbing.

Ang kasamaan ay maaaring magtago sa ilalim ng lupa, pero walang lihim na hindi mabubunyag hangga’t may katapatang nagbabantay sa ibabaw nito. Si Loyal ang patunay na minsan, ang mga anghel ay walang pakpak—mayroon silang apat na paa at buntot na kumakawag para sa katarungan.