May mga Paskong dumarating na may ilaw at tawanan.
At may mga Paskong dumarating na may tahimik na aral na tumatagos hanggang buto.

Ako si Ramon Ilustre. At bago ko matutunan ang tunay na kahulugan ng Pasko, kinailangan muna naming mapahiya—ako, ang asawa kong si Elnora, at ang anim na buwang gulang naming anak na si Amira.

Malapit na ang Pasko noon. Ramdam mo iyon sa hangin—sa mga parol na nakasabit sa bawat tindahan, sa mga batang humihila sa kamay ng magulang nila habang humihiling ng laruan, sa kalansing ng barya sa palengke na tila mas masigla tuwing Disyembre. Pero habang naglalakad kami ni Elnora sa palengke, bitbit si Amira, parang hindi kami kabilang sa kasiyahang iyon.

Wala kaming ipon.
Wala kaming handa.
Wala kaming bagong damit para sa anak namin.

Sa bawat tawanan ng ibang tao, may kirot sa dibdib ko. Sa bawat batang may hawak na makintab na supot ng pamasko, mas lalo kong naramdaman ang bigat ng pagiging ama na walang maibigay.

Huminto si Elnora. Nakatingin siya sa isang batang babaeng naka-pulang bestida, yakap ang malaking supot. “Ninong ko po ’to?” sigaw ng bata nang makita ang lalaking paparating. Napalunok ang asawa ko. Alam ko ang iniisip niya—hindi dahil naiinggit siya sa laruan, kundi dahil natatakot siyang balang araw ay itanong din iyon ni Amira… at wala kaming maisagot.

Doon ko sinabi ang salitang magbabago ng lahat…. Ang buong kwento!⬇️

“Nora…” mahina kong sabi, parang takot marinig ng mundo. “Paano kung pabinyagan na natin si Amira bago mag-Pasko?”

Napatingin siya sa akin na parang hindi makapaniwala. “Ha? Ramon… eh wala nga tayong pang-ulam mamaya.”

Alam ko. Alam na alam ko. Pero may ideyang bumubulong sa utak ko—isang ideyang mukhang solusyon sa kahirapan.

“Kapag nabinyagan siya,” patuloy ko, “magkakaroon siya ng ninong at ninang. Pasko na… kahit papaano, may pamasko. Baka… mabawi natin ang ginastos.”

Hindi agad sumagot si Elnora. Pero nakita ko sa mata niya ang takot na matagal na naming tinatakasan—ang takot na mapag-iwanan, mapintasan, masabihang kulang kami bilang magulang.

Sa gabing iyon, habang mahimbing na natutulog si Amira sa lumang duyan, nagplano kami. Hindi plano ng ligaya—plano ng pag-asa na nakasandal sa ibang tao. Ilang pares ng ninong at ninang? Sampu. Mas marami, mas malaki raw ang tsansa.

At doon kami nagsimulang mangutang.

Sa sari-sari store, sa amo ko sa construction site, sa kapatid ni Elnora. Bawat utang ay may kasamang ngiti at hiya. Bawat perang hiniram ay may kasamang panalangin na sana tama ang desisyon namin.

“Babalik din ’to sa Pasko,” paulit-ulit kong sinasabi. Para bang kung uulitin ko iyon, magiging totoo.

Dumating ang araw ng binyag.

Maagang gumising si Elnora. Nanginginig ang kamay niya habang sinusuotan si Amira ng puting bestida—mura, simple, pero pinaghirapan. Ako naman ay nag-aayos ng kandila, sobre, at mga souvenir na gawa lang sa kartolina. Hindi marangya, pero pilit naming ginawang disente.

Pagdating namin sa simbahan, doon ko unang naramdaman ang malamig na kaba. May mga ninong at ninang na nakangiti, may mga mukhang napilitan, at may mga halatang hindi alam kung bakit sila nandoon. May isa pang nagtanong sa akin, “Ay, sino nga ulit kayo?”

Gusto kong lamunin ng lupa.

Habang binubuhusan ng banal na tubig si Amira, tumingin ang pastor kay Elnora. Parang nakikita niya ang pagod at takot sa mata ng asawa ko. Pagkatapos ng seremonya, nag-picture kami—pero bago pa man matapos, may ilang pares na agad umalis. Walang paalam. Walang tingin man lang sa anak ko.

Sa salu-salo, nagsimula ang bulungan.

“Parang negosyo ’to ah.”
“Ang daming ninong—siguro umaasa sa pamasko.”

Bawat salita ay parang sampal. Pilit akong ngumiti. Pilit ding ngumiti si Elnora, pero ramdam kong nanginginig na siya.

Nang kolektahin ko ang mga sobre, doon tuluyang bumagsak ang ilusyon. May sobre na may dalawampung piso. May ilan na barya lang. May mga walang laman. May mga walang iniabot.

Mahigit apat na libo ang ginastos namin.
Wala pang dalawang libo ang nakuha.

Umupo si Elnora, karga si Amira, at doon siya umiyak. Hindi dahil sa pera—kundi dahil sa hiya. Dahil sa maling desisyon. Dahil sa pag-asang ipinagkatiwala namin sa iba.

Sa bahay, tahimik kaming nagbilang ng sobre. Parang mas maliit ang bahay kaysa dati. Parang mas mabigat ang hangin.

“Mali tayo, Ram,” mahina niyang sabi. “Hindi dapat tayo umasa.”

Wala akong naisagot. Dahil tama siya.

Kinabukasan, nagsimula ang tunay na laban.

Nag-overtime ako sa site. Naglako ako ng isda sa madaling araw. Nagbuhat, naghatid ng galon, nagtiis sa pagod at hiya. Si Elnora naman ay nagluto ng kakanin at nagbenta sa palengke. Hindi laging sold out. Hindi laging sapat. Pero totoo.

Isang hapon, bumisita ang pastor. Wala siyang sermon. Isang pangungusap lang.

“Hindi negosyo ang sakramento. Pero ang pagbangon ninyo—iyon ang tunay na puhunan.”

Doon ko naintindihan.

Hindi kami pinarusahan. Tinuruan lang kami.

Makalipas ang isang taon, ibang Pasko na ang dumating. Walang mamahaling handa. Walang bagong damit. Pero may tahimik na bahay, may sopas sa mesa, at may batang tumatawa habang itinuturo ang parol sa bintana.

“Star!” sigaw ni Amira.

At sa unang pagkakataon, ngumiti ako nang walang bigat.

Hindi na kami umaasa sa pamasko.
Hindi na kami umaasa sa ninong at ninang.

Umaasa na lang kami sa isa’t isa.

Dahil minsan, ang pinakamahalagang regalo ng Pasko ay hindi dumarating sa sobre—
kundi sa aral na masakit, pero totoo.