“May mga lihim na hindi itinago para sa kasamaan, kundi para ipaalala kung sino ka bago ka yumaman.”

Ako si Mang Enosensyo, at sa bayan ng San Guillermo, kilala ako bilang matandang negosyante ng bigas na umasenso mula sa sariling sikap. Malaki ang rice mill ko. Malawak ang lupang tinataniman ng palay. Halos lahat ng palengke sa karatig-bayan, sa akin kumukuha ng supply. Sa mata ng marami, tila wala na akong dapat pang hanapin. May pera, may pangalan, may respeto. Pero hindi nila alam, araw-araw, pagkatapos kong magbantay sa gilingan, may isa pa akong ginagawa na madalas maging paksa ng bulungan.

Tuwing hapon, bitbit ang isang lumang sako, naglalakad ako sa mga eskinita. Sa gilid ng barangay. Sa tabi ng kalsada. Pinupulot ang mga bagay na itinuturing ng iba na wala nang silbi. Sirang electric fan. Lumang kahon. Nabaling upuan. Mga laruan na wala nang gulong. Hinahawakan ko ang mga iyon na parang kayamanan. Maingat. Tahimik. Walang paliwanag.

Nakikita ko ang mga mata ng tao. May mga napapangiti. May mga natatawa. May mga nagbubulungan. Sayang daw. May toyo raw. Mayaman na pero namamasura pa rin. Naririnig ko ang mga iyon, pero hindi ko pinapansin. Matagal ko nang natutunan na hindi lahat ng mahalaga ay kailangang ipaliwanag.

May lumang bodega sa gilid ng rice mill. Doon ko dinadala ang lahat ng pinupulot ko. Isang gusaling kahoy, medyo madilim, tila matagal nang hindi inaayos. Sa tuwing isinasara ko ang pinto, alam kong may lamig na dumadaan sa likod ng mga tauhan ko. Ramdam ko ang kanilang mga tingin. Ang kanilang tanong. Ang kanilang mga hinala.

Naririnig ko ang kanilang mga biro. Si Jr. na napapailing. Si Makoy na nakangisi. Si Fernan na may kumpas sa sentido. Si Denver na halos maluha sa kakatawa. Hindi ko sila sinisisi. Sa kanilang mata, kakaiba talaga ang ginagawa ko. Pero mas pinili kong manahimik kaysa ipaliwanag ang isang bagay na matagal ko nang dala sa dibdib.

Isang hapon, pawis na pawis akong nagbuhat ng lumang mesa mula sa tabi ng kalsada. Tinanong ako ni Jr. kung saan ko nakuha. Ngumiti lang ako at sinabing sayang…. Ang buong kwento!⬇️ Pwede pa. Hindi ko na dinagdagan. Hindi ko kailangang ipaliwanag ang lahat ng bagay sa mundo.

Hindi nila alam na ang bodega ay hindi taguan ng basura. Isa itong paalala. Isang mundo na tahimik kong binabalikan araw-araw. Isang lugar kung saan mas malinaw kong nakikita ang sarili ko.

Dumating ang araw na hindi ko inaasahan. Isang hapon, alam nilang wala ako. Nasa bayan ako, bumibili ng piyesa. At sa oras na iyon, nanaig ang kanilang kuryosidad. Hindi ko sila sinisisi. Tao lang sila. Pero hindi nila alam na ang araw na iyon ang babago ng lahat.

Pagbalik ko, bitbit ang plastic ng mga turnilyo, nakita ko silang apat sa likod ng bodega. Nakayuko. Natigilan. Para silang mga batang nahuling may kasalanan. Hindi ako nagalit. Hindi ako sumigaw. Ang naramdaman ko ay lungkot. Hindi dahil pumasok sila, kundi dahil alam kong matagal na pala nilang binuo sa isip ang maling imahe ko.

Tinanong ko sila kung bakit sila naroon. Walang makasagot. Hanggang sa nagsalita sila isa-isa. Pasensya. Kuryosidad. Nadulas ang paa. Walang masamang intensyon. Nakikinig lang ako. Tahimik. Mabagal akong huminga. At saka ko sinabi ang mga salitang hindi ko pa kailanman nasabi sa kahit sino.

Kung gusto niyong makita, pumasok kayo.

Binuksan ko ang pinto ng bodega. At sa pagbungad ng liwanag, nakita ko sa kanilang mga mata ang pagkagulat. Hindi ito tambak ng sira. Ito ay hanay ng mga inayos na gamit. Makintab. Maayos. Parang bago. Mga electric fan na gumagana. Mesa at upuang pinakinis. Mga laruan na handang ipamigay. Isang lugar na puno ng tiyaga.

Pumasok sila na parang natatakot huminga. Ramdam ko ang kanilang hiya. Ang kanilang pagtataka. Umupo ako sa isang lumang stool at doon ko sinimulan ang kwentong matagal ko nang kinikimkim.

Hindi ako ipinanganak na mayaman. Lumaki akong salat sa lahat. Ang nanay ko naglalaba. Ang tatay ko mangingisda na madalas umuwi nang walang huli. Lahat ng gamit namin noon ay sira. Lahat ay luma. Pero ang tatay ko, marunong mag-ayos. Kahit basag, pinapakinabangan. Kahit kalawangin, ginagawang muli. Doon ko natutunan ang halaga ng bagay na itinatapon ng iba.

Nang mamatay ang tatay ko, isa lang ang bilin niya. Huwag kong kakalimutan kung saan ako galing. Huwag kong sayangin ang kahit anong may pakinabang pa. Kaya kahit yumaman ako, kahit lumaki ang negosyo ko, hindi ko kayang basta na lang itapon ang mga bagay na pwede pang buhayin.

Habang nagkukwento ako, nakita kong unti-unting bumababa ang mga ulo nila. Hindi dahil pinagalitan ko sila, kundi dahil naunawaan nila. Ang bodega ay hindi lang imbakan. Isa itong alaala. Isang aral. Isang paraan ng pananatiling tao.

Ipinakita ko sa kanila kung paano ako nag-aayos. Pagbaklas. Pagpili ng piyesa. Paglinis. Pagpintura. Hindi na sila basta nanonood. Unti-unti silang tumutulong. Nakikiabot. Natututo. Sa unang pagkakataon, hindi dahil sa utos, kundi dahil sa respeto.

Mula noon, nagbago ang bodega. Hindi na ito lihim. Naging pagawaan. Naging lugar ng pagkatuto. At isang araw, sinabi ko sa kanila ang susunod kong plano. Ibigay ang mga inayos sa mga nangangailangan.

Nakita namin ang ngiti ng mga bata sa orphanage. Ang luha ng matandang ginang na may gumaganang kalan. Ang pasasalamat ng mga pamilyang nabigyan ng electric fan. At sa bawat pagkakataon, mas nauunawaan nila kung bakit ko ginagawa ang lahat ng ito.

Unti-unting nagbago ang tingin ng barangay. Ang dating tinatawanan, ngayon ay iginagalang. Ang apat na tauhang dati unang nagbibiro, ngayon ang unang nagtatanggol. At sa bawat araw na lumilipas, alam kong may naipasa akong aral na mas mahalaga kaysa sa pera.

Isang gabi, naupo ako sa gitna ng bodega. Tahimik. Nakatingin sa mga gamit na minsang itinapon, ngayon ay nagbibigay ng saya. At sa sarili ko, napangiti ako. Hindi dahil sa tagumpay, kundi dahil alam kong hindi ko nakalimutan ang pinanggalingan ko.

Ang tunay na yaman ay hindi nasusukat sa dami ng ari-arian. Nasusukat ito sa kakayahang magpakumbaba. Sa kakayahang umunawa. Sa kakayahang makakita ng halaga kahit sa mga bagay na itinatapon ng mundo.

At doon, sa lumang bodega sa gilid ng rice mill, hindi lang mga gamit ang naayos. Mga puso rin. Mga isip. At marahil, pati ang sarili ko ay muling nabuo.