“May mga sandaling hinuhusgahan ka ng mundo sa anyo mo, bago pa nito marinig ang kaya mong gawin.”

Ako si Eduardo, at hanggang ngayon, sariwa pa rin sa alaala ko ang araw na itinaboy ako palabas ng isang silid na halos ako rin ang magliligtas. Ang tunog ng sigaw na iyon, “Lumayas ka rito, pulubi!”, ay tila kumapit sa balat ko gaya ng alikabok sa aking lumang balabal. Hindi ako nagulat. Sanay na ako. Ilang taon na akong tinatrato na parang wala, parang anino na napadaan lang sa gilid ng lipunan.

Nakatayo ako noon sa pintuan ng isang glass meeting room sa ika-adong palapag ng isang napakalaking gusali. Sa loob, ramdam ko ang bigat ng hangin, ang tensyon na parang maaaring pumutok anumang oras. Hindi ko kailangang marinig ang usapan para malaman na may problema sila. Kita ko na sa whiteboard sa malayo, sa mga guhit na magulo, sa mga ekwasyong burado at muling isinulat. May mali. At ang mali, alam ko kung saan nagmumula.

Matagal na akong nakatingin sa mga ganitong problema kahit wala na akong opisina, titulo, o pangalan sa anumang talaan. Sa mga gabing natutulog ako sa ilalim ng tulay, sa mga umagang nagigising akong basa sa ulan, dala ko pa rin ang parehong isip na minsang pinagkatiwalaan ng mga sistemang hindi puwedeng magkamali. Kaya nang marinig ko ang salitang “apat na oras na lang,” alam kong kung tatahimik ako, may mas malaking kapalit iyon.

“Kaya kong ayusin ’yan,” sabi ko, halos pabulong pero sapat para marinig. Tumigil ang oras. Lumingon silang lahat. Doon ko nakita ang mga mata ng mga inhinyero, pagod, puno ng pagkabigo. Nakita ko rin ang CEO, si Antonio Fernandez, nakaupo sa dulo ng mesa, hawak ang kapangyarihan at ang takot na baka mawala ang lahat.

Pinagtawanan ako ng ilan. Hinusgahan ng iba. Nakita nila ang balbas kong magulo, ang balat kong sunog ng araw, ang bag na halos telang pinaglumaan. Pero itinaas ni Antonio ang kamay….Ang buong kwento!⬇️ Isang hudyat na nagsabing, kahit sandali lang, makikinig siya. Nang itulak niya ang marker papunta sa akin, naramdaman ko ang pamilyar na bigat ng responsibilidad.

Lumapit ako sa whiteboard. Hindi ako nagmadali. Tatlong segundo akong tumahimik, dahil minsan, ang katahimikan ang unang hakbang sa pag-unawa. Pagkatapos, nagbura ako. Hindi lahat, kundi ang mga bahagi lang na malinaw na naglalayo sa kanila sa sagot. Gumuhit ako ng isang linya, makinis at kurbado, parang daloy ng hangin. Tinuro ko ang sensor, ang ADF, at isinulat ko ang salitang matagal ko nang nakikita sa mga sistemang nabigo. Ingay.

Habang nagsusulat ako, naramdaman kong nagbabago ang silid. Hindi na ito katahimikan ng kawalan ng pag-asa, kundi katahimikan ng unti-unting pagliwanag. Ipinaliwanag ko na ang eroplano ay hindi sira. Natatakot lang ito. Tumutugon sa banta na hindi naman totoo. Kapag may kaunting panginginig, iniisip ng sistema na mali ang lahat, kaya umaakto ito nang mag-isa.

Idinagdag ko ang solusyon. Hindi komplikado. Isang filter, kumpirmasyon mula sa dalawang ibang sensor, at isang simpleng patakaran. Huwag kikilos kung hindi nagkakasundo ang lahat. Huwag magdesisyon dahil lang sa takot. May umangal. May nagduda. Sanay na ako roon. Ang masakit, kadalasan, ay hindi ang problema kundi ang ego.

Nang patakbuhin nila ang simulation, tumayo lang ako sa gilid. Hindi ako nagdasal. Hindi rin ako nagpakita ng kaba. Ilang beses ko nang nakita ang eksenang iyon sa iba’t ibang anyo. Sa mga lugar kung saan ang pagkakamali ay may katumbas na buhay. Nang dumating ang turbulence sa screen at hindi bumagsak ang eroplano, narinig ko ang kolektibong paghinga ng silid.

Stable. No risk. Dalawang salitang halos hindi nila masabi. Wala akong naramdamang tuwa, tanging katahimikan lang. Para sa akin, iyon ang dapat. Nang tanungin ni Antonio ang pangalan ko, sinabi ko. Eduardo Aquino. Nakita ko ang pagtataka sa kanyang mukha. Alam kong may kahulugan iyon, pero hindi ko na tinanong.

Sa pribadong opisina niya, sa ilalim ng malambot na ilaw at tanaw ang lungsod, tinanong niya ako tungkol sa nakaraan ko. Hindi ako nagsinungaling, pero hindi rin ako nagbukas nang buo. May mga kwentong hindi basta sinasabi sa apat na sulok ng isang opisina. May mga sugat na kailangang manatiling tahimik muna.

Nang malaman niyang nakapunta na ako roon dati, na tumayo lang sa labas at tumingin sa salamin, nakita ko ang pag-iingat sa kanyang mga mata. Pero pinili niyang magtiwala. Pinili niyang hayaan akong manatili. Hindi bilang bayani. Hindi bilang empleyado. Kundi bilang isang taong may maiaambag.

Sa mga sumunod na araw, tahimik akong nagtrabaho sa isang sulok. Wala akong ID, wala akong mesa. Mayroon lang akong lumang aklat at kuwaderno. Ipinapasa ko ang mga ideya ko na parang mga lihim na sulat. May mga tumanggap nang bukas ang isip. May mga nagduda pa rin. Si Ricardo Reyz ang pinakamaingay sa kanila. Ramdam ko ang mga matang sumusunod sa akin, naghahanap ng butas sa kwento ko.

Isang hapon, may nagtanong sa akin kung bakit papel at tinta pa rin ang gamit ko. Ngumiti ako nang bahagya. Dahil kapag mabagal kang magsulat, napipilitan kang mag-isip. At sa mundong nagmamadali, ang pag-iisip ang unang nawawala. Nakita ko ang kakaibang liwanag sa mata ni Teresa, isa sa mga inhinyero. Alam kong may mga taong nakakakita, kahit hindi sila nagsasalita.

Alam kong may naghuhukay sa nakaraan ko. Ramdam ko iyon. Hindi na bago. Ang bago ay ang pakiramdam na, sa wakas, may saysay ulit ang kaalaman ko. Hindi dahil may pumuri, kundi dahil may sistemang mas ligtas ngayon kaysa kahapon.

Kung ano man ang matuklasan nila tungkol sa akin, handa akong harapin iyon. Hindi ako nandito para manatili. Nandito ako dahil may problema, at may solusyon. At kapag natapos na iyon, babalik ako sa kung saan ako nagmumula. Sa mga lugar na hindi iniisip ng sino man na hanapin.

Pero sa gabing iyon, habang nakatingin ako sa lungsod mula sa bintana ng lab, alam kong may isang bagay na nagbago. Hindi sa mundo, kundi sa akin. Sa kabila ng lahat ng itinapon sa akin ng buhay, napatunayan kong hindi pa rin nawawala ang halaga ng isang isip na handang makinig at umunawa.

At kung may natutunan man ako sa araw na iyon, ito ay simple lang. Hindi mo kailangang maging nakikita para maging mahalaga. Minsan, sapat na ang tumayo, magsalita, at gawin ang tama, kahit itaboy ka muna ng mundo bago ka nito maintindihan.