Basag ang boses ni Mindy, pero mas basag ang bawat hibla ng kanyang pagkatao sa bawat kalabog na naririnig niya mula sa silid ng kanyang ina.

Nakatitig siya sa kawalan. Malamig ang sahig. Maanghang ang amoy ng alak na humahalo sa halimuyak ng mamahaling pabango na binili ng kanyang ina—hindi para sa kanilang magkapatid, kundi para sa lalaking sumisira sa kanilang tahanan.

“Ate, aalis na ba tayo?”

Ang tanong ni Noy ay parang isang patalim na bumaon sa dibdib ni Mindy. Walong taon pa lang ang kapatid niya, pero ang mga mata nito ay punong-puno na ng pagod ng isang matanda. Nakatayo ito sa dilim, yakap-yakap ang isang lumang bag na naglalaman ng iilang pirasong damit at pangarap.

“Hindi na tayo rito kailangan, Noy,” bulong ni Mindy. Matigas. Determinado.

Sa loob ng bahay na iyon, sila ay mga multo. Ang kanilang ina, si Estrella, ay tila nalunod na sa matatamis na salita ni Victor—isang lalaking pumasok sa buhay nila dala ang pangakong pag-ibig, pero nag-iwan lamang ng pasa sa balat at sugat sa kaluluwa.

Biglang bumukas ang pinto ng silid. Lumabas si Estrella, magulo ang buhok, mamasa-masa ang mga mata. Pero sa likod niya, nakatayo ang anino ni Victor—isang mapang-uyam na ngiti ang nakapaskil sa labi nito.

“Saan kayo pupunta?” tanong ni Estrella. May halong kaba. May halong pagsisisi.

“Lalayo, Ma. Doon sa lugar na hindi mo kami ipagpapalit sa lalaking ito,” sagot ni Mindy. Maikli. Direkta.

“Mindy, bata ka pa. Huwag kang padalos-dalos. Mahal ko si Victor! Hindi niyo ba maintindihan?” Sigaw ni Estrella, pero ang boses niya ay tila naghahanap din ng katarungan para sa sarili niya.

“Mahal?” Natawa si Mindy nang mapait. “Mahal mo siya kaysa sa amin? Nakikita mo ba si Noy, Ma? Nanginginig siya sa tuwing sisigaw ang lalaking ‘yan! Nakikita mo ba ‘tong pasa sa braso ko? Hindi ito galing sa laro, Ma. Galing ito sa ‘mahal’ mo!”

Nanahimik ang paligid. Ang tanging naririnig ay ang mabigat na paghinga ni Victor at ang hikbi ni Noy.

“Bitawan mo ‘yang bag, Mindy,” utos ni Victor habang humahakbang palapit. “Bahay ko ito. At sa bahay ko, ako ang sinusunod.”

“Hindi mo kami pag-aari!” Singhal ni Mindy. Hinawakan niya nang mahigpit ang kamay ni Noy. Ramdam niya ang panginginig ng kapatid. Power. Kailangan niya ng lakas. Para kay Noy.

“Estrella, pagsabihan mo ‘yang mga anak mo! O baka gusto mong ako ang magturo sa kanila ng leksyon?” Banta ni Victor.

Tumingin si Mindy sa kanyang ina. Naghihintay ng pagtatanggol. Naghihintay ng isang himala. Pero yumuko lang si Estrella. Umiyak. Nanatili sa tabi ng bagong asawa.

Iyon ang huling pagkakataon na naramdaman ni Mindy ang sakit. Pagkatapos noon, manhid na ang lahat.

“Tara na, Noy,” sabi ni Mindy.

Tumalikod sila. Bawat hakbang palayo sa pintuan ay parang pagpunit sa isang pahina ng kanilang kabataan. Hindi sila lumingon. Hindi nila binalingan ang pagsusumamo ng kanilang inang piniling maging bulag para sa isang sandaling init ng yakap.

Sa labas, madilim ang langit. Humahampas ang malamig na hangin. Pero sa puso ni Mindy, may apoy na nagsisimulang mag-alab.

“Saan tayo pupunta, Ate?” tanong ni Noy habang naglalakad sila sa gilid ng kalsada.

“Sa lugar kung saan tayo naman ang mahalaga, Noy. Sa lugar kung saan hindi na natin kailangang magtago sa ilalim ng kama.”

Makalipas ang ilang taon, nakatayo si Mindy sa harap ng isang maliit na talyer. Marumi ang kamay sa langis, pero malinis ang konsensya. Sa tabi niya, si Noy ay masiglang nag-aayos ng isang bisikleta. Malaki na ito. Masaya.

Dumating ang balita—si Estrella ay iniwan din ni Victor matapos ubusin ang lahat ng mayroon siya. Ngayon, nag-iisa na lang ang kanilang ina, humihingi ng tawad, gustong bumalik.

Humarap si Mindy sa salamin. Nakita niya ang isang babaeng hindi na takot sa anino ng nakaraan.

“Ate, may naghahanap sa’yo sa labas,” sabi ni Noy.

Lumabas si Mindy. Nakita niya ang kanyang ina sa dulo ng kalsada. Mukhang matanda. Mukhang pagod. Mukhang talunan.

Lumapit si Mindy, hindi bilang isang anak na naghahanap ng kalinga, kundi bilang isang babaeng nahanap na ang sariling halaga.

“Ma,” simula niya. Ang tono ay walang galit, pero wala ring lambing. Redemption.

“Mindy… anak… patawad,” hikbi ni Estrella.

Tiningnan ni Mindy ang langit. Naalala niya ang gabing naglayas sila. Naalala niya ang sakit. Pero naalala niya rin kung paano niya binuo ang sarili niya mula sa mga basag na piraso.

“Pinatawad na kita, Ma. Matagal na,” sabi ni Mindy habang nakatingin nang diretso sa mga mata ng ina. “Pero hindi na kami ang mga batang iniwan mo para sa kanya. Ang bahay na ito? Kami ang nagtayo nito. At sa pagkakataong ito, hindi na kami papayag na masira uli ang katahimikang ipinaglaban namin.”

Tumalikod si Mindy at bumalik sa loob. Hindi ito paghihiganti. Ito ay paglaya. Dahil ang tunay na pagmamahal ay hindi humihingi ng pasakit; ang tunay na pagmamahal ay nagbibigay ng lakas para bumangon mula sa dilim.