“Isang supot ng barya, isang hakbang sa grocery, at isang sandaling muntik nang tuluyang durugin ang natitirang dangal ko bilang tao.”

Ako si Mang Isidro Luntok, animnapu’t pitong taong gulang, at kung may isang bagay na natutunan ko sa mahabang buhay na ito, iyon ay ang paglakad nang dahan-dahan. Hindi dahil mahina ang tuhod ko lamang, kundi dahil natutunan kong kapag mabilis kang kumilos, mas masakit ang pagbagsak. Sa bawat hakbang, may alaala. Sa bawat paghinto, may takot na baka wala na akong pulutin sa sarili ko kapag tuluyan akong nadapa.

Sa likod ng palengke kami nakatira, sa isang lumang paupahang parang dalawang kwartong pinagdikit. Doon ko inaalagaan ang asawa kong si Corazon, na ang ubo ay tila orasan ng umaga namin. Bago pa mag-ingay ang mundo, naroon na ang paalala na may isa akong dapat ipaglaban araw-araw.

“Nandiyan ka ba?” mahina niyang tanong tuwing umaga.

“Nandito lang,” sagot ko palagi. Kahit minsan, ang totoo, pakiramdam ko’y unti-unti na akong nawawala.

Ang almusal namin ay madalas pandesal at tubig. Manipis, tahimik, parang humihingi ng paumanhin sa sikmura. Ngunit sa sulok ng silid, nandoon ang apo naming si Seth, may bag na luma ngunit may pangarap na bago. Sa tuwing tatanungin niya ako tungkol sa tuition, ramdam ko ang kirot sa dibdib na hindi kayang gamutin ng kahit anong tableta.

“Aayusin natin,” lagi kong sagot. Kahit hindi ko alam kung paano.

Isang umaga, hawak ko ang maliit na garapon ng barya. Bawat tunog nito ay parang tibok ng puso ko. Iyon ang ipambibili ko ng bigas, sardinas, at gatas. Iyon din ang dala-dala kong tapang at hiya habang naglalakad patungo sa Buenamar Grocery.

Pagpasok ko roon, sinalubong ako ng malamig na hangin at mga matang hindi pantay ang tingin. May mga tinging walang pakialam, may mga tinging nagmamasid, at may mga tinging parang naghahanap ng mali sa bawat kilos ko.

Nariyan si Joyce, ang utility staff na marunong ngumiti nang walang halong panghuhusga. Nariyan din si Rodel, ang guard na marunong tumayo hindi para magbantay kundi para umunawa. Ngunit nariyan din si Tina at si Maribel, mga matang tila sanay humusga batay sa laman ng basket.

Habang inilalapag ko ang pinamili sa counter, inilabas ko ang supot ng barya. Ramdam ko ang bigat ng katahimikan, ang pag-igting ng hangin. Parang ang buong pila ay huminto para panoorin kung paano ako magbibilang ng halaga ng buhay ko sa piso at sentimo.

“Bayad,” malamig na sabi ng cashier.

Isa isa kong inilapag ang barya. Nanginginig ang kamay ko. Hindi dahil sa lamig ng aircon, kundi dahil sa lamig ng mga tingin. May bumubulong. May humihinga nang malakas. May tumatawa sa gilid. At sa sandaling iyon, malinaw sa akin ang isang katotohanan. Hindi ako nahihiya sa barya. Nahihiya ako dahil may mga taong pinaparamdam sa akin na ang pagiging mahirap ay kasalanan.

Nang matapos ang bayaran, kinuha ko ang supot at naglakad palabas. Hindi ako lumingon. Ayokong dalhin pauwi ang mga matang iyon.

Ngunit hindi doon nagtapos ang pagsubok. Kinabukasan, may notice na dumating. Palalayasin daw kami sa paupahan. May bibili ng lupa. May deadline. May papel. At sa harap ko, si Garick Ledesma, ang lalaking may ngiting malamig at boses na parang walang timbang ang buhay ng iba.

Sa gabing iyon, binuksan ko ang kahong matagal ko nang iniiwasan. Sa loob nito, may lumang dokumento. Isang kasunduan. Pangalan ng Buenamar. Pangako na hindi natupad. Parang biglang bumalik ang lakas sa tuhod kong akala ko’y ubos na.

Kinabukasan, bumalik ako sa grocery. Hindi para makipag-away, kundi para magtanong. Para humawak sa katotohanan bago ito tuluyang mawala.

Sa pila, muli akong humarap sa mga matang sanay humusga. Muli kong inilabas ang barya. Ngunit sa pagkakataong ito, may hawak akong papel sa bulsa. May hawak akong alaala. May hawak akong lakas na galing sa lahat ng araw na hindi ako sumuko.

May mga bumubulong pa rin. May mga tumatawa pa rin. Ngunit may mga tumayo rin. Si Joyce, si Rodel, at maging ang ilang customer na minsang tahimik lang.

At sa sandaling iyon, bago pa man matapos ang bayaran, naramdaman kong hindi na ako nag-iisa.

Umuwi akong may bitbit na gatas, bigas, at higit sa lahat, may bitbit na paninindigan. Hinarap ko si Corazon at si Seth. Ikinuwento ko ang lahat. Hindi na ako nagtago.

“Hindi ka mahina,” sabi ni Corazon habang hawak ang kamay ko. “Pagod ka lang.”

At doon ko naunawaan. Ang dignidad ay hindi nawawala kahit barya-barya ang hawak mo. Ang dangal ay hindi nasusukat sa laman ng cart, kundi sa tibay ng loob na patuloy na bumabangon.

Sa mundong madalas madulas at malamig, natutunan kong maglakad pa rin. Dahan-dahan man, pero may direksyon. At hangga’t may isang taong naghihintay sa bahay, hindi ako titigil.