“Sa gabing iyon ng Pasko, isang batang nanginginig sa hiya ang lumapit sa akin sa harap ng simbahan, at hindi ko alam na ang batang iyon ang magbubukas ng sugat na matagal ko nang itinanggi at magdadala sa akin sa katotohanang babago sa buong buhay ko.”

Ako si Isabela, at matagal ko nang inisip na buo na ako. May pera, may respeto, may kontrol sa direksyon ng buhay ko. Iyon ang akala ko. Hanggang sa gabing iyon ng Pasko, nang tumigil ang mundo ko sa harap ng simbahan, dahil sa isang batang may hawak na supot ng lata at mga matang punong-puno ng hiya.

Maliwanag ang paligid. May mga parol na kumikislap, may mga awit ng Pasko, may mga taong nagmamadali, may mga pamilyang magkakahawak-kamay. Pero sa gitna ng lahat ng iyon, may batang halos hindi mapansin, payat, gusot ang damit, nanginginig hindi dahil sa lamig kundi dahil sa mga matang tumatawa at mga salitang mapanakit na ibinabato sa kanya.

Kung gusto mo ng pera, magsumikap ka. Hindi yung namamahiya ka sa Pasko.

Narinig ko iyon na parang sampal. Hindi ko alam kung bakit, pero biglang kumirot ang dibdib ko. Parang may hinila sa loob ko, isang alaala na matagal ko nang ikinulong. Tumigil ako. Tumingin ako sa bata. Nakayuko siya, mahigpit ang hawak sa lata, parang gustong maglaho.

Lumapit ako bago pa man ako makapag-isip ng mabuti.

Sandali. Bata yan.

Tumahimik ang paligid. May mga napatingin sa akin, may mga napataas ang kilay. Pero wala na akong pakialam. Lumuhod ako sa harap ng bata para magpantay ang mga mata namin. Nakita ko ang takot. Hindi ang takot sa gutom, kundi ang takot sa panghuhusga.

Anong pangalan mo? Mahina kong tanong.

Miguel po.

Parang may kumalabog sa dibdib ko pero hindi ko pinansin. Maraming Miguel sa mundo. Hindi iyon ibig sabihin ng kahit ano. Hindi pa.

Gutom ka ba?

Tumango siya, bahagya, parang nahihiyang umamin. Hindi po para sa akin. Para po sa tatay ko. May sakit po kasi siya.

Sa sandaling iyon, bumigat ang hangin. Hindi ko alam kung bakit nanginginig ang kamay ko nang tumayo ako at sabihing sasamahan ko siyang kumain. Ayaw niya sana. May naghihintay daw sa kanya. Hindi siya pwedeng magtagal. Pero nakita ko ang pilit niyang pagpigil sa gutom, ang disiplina ng batang sanay magtiis.

Kumain kami sa maliit na restaurant sa tabi ng simbahan. Mainit ang ilaw, maingay ang loob, pero ang mundo ko ay unti-unting kumikitid sa batang kaharap ko. Maingat siyang kumain, parang takot maubos ang pagkain, parang bawat subo ay may kasamang pasasalamat at takot na baka ito na ang huli.

Pwede po bang iuwi yung iba? Para po sa tatay ko.

Hindi ko na napigilan ang sarili ko. Tumango ako agad. At doon ko naramdaman, hindi ito simpleng pagtulong. May maliwanag na pakiramdam sa dibdib ko na may hinahabol akong sagot, kahit hindi ko pa alam ang tanong.

Sasamahan kita pauwi.

Nag-alinlangan siya. Pero sa huli, pumayag. Naglakad kami sa mga kalsadang unti-unting nawawala ang ilaw at ingay. Masikip, tahimik, pamilyar sa paraang hindi ko maipaliwanag. Bawat hakbang ay parang palapit nang palapit sa isang alaala na pilit kong tinatakbuhan.

Dito po.

Huminto siya sa harap ng isang maliit at luma na bahay. Halos walang ilaw. Tahimik. Parang hinihingan ng pahintulot ang hangin bago pumasok. Bumilis ang tibok ng puso ko. May kung anong bumubulong sa akin na tumalikod na lang. Pero hindi ko ginawa.

Binuksan ni Miguel ang pinto.

Sa loob, may amoy ng lumang kahoy at gamot. May isang lalaking nakahiga sa lumang sofa, payat, maputla, hirap huminga. At sa sandaling tumingin siya sa akin, bumagsak ang lahat ng itinayo kong pader sa loob ng tatlumpung taon.

Hindi ko siya agad nakilala sa itsura. Nakilala ko siya sa mga mata.

Mga matang nakita ko na noon sa salamin. Mga matang minsang tumingin sa akin na puno ng pagmamahal at pangungulila. Mga matang iniwan ko sa alaala dahil mas madaling maniwala sa kasinungalingan.

Papa.

Hindi ko namalayan na napaupo ako. Parang nawalan ng lakas ang katawan ko. Narinig ko ang boses ni Miguel, masigla habang inaabot ang pagkain.

Tatay, may dala po akong ulam. May tumulong po sa akin.

Napatingin sa akin ang lalaki. Namuti ang labi niya. Nanginginig ang kamay niya sa pagtatangkang bumangon.

Isabela?

Hindi ko alam kung paano ako nakapagsalita. Hindi ko alam kung galit ba, lungkot, o takot ang nangingibabaw.

Bakit?

Iyon lang ang lumabas sa bibig ko. Isang salita na may tatlumpung taon na bigat.

Hindi siya agad sumagot. Pinagmasdan lang niya ako na parang baka mawala ako kapag kumurap siya. Si Miguel, naguguluhan, tumingin sa aming dalawa.

Ate?

At doon ko nalaman. Sa isang iglap, nagdugtong-dugtong ang mga piraso ng buhay na hiwa-hiwalay kong itinago.

Kapatid ko siya.

Ang batang iniligtas ko sa panghuhusga ay dugo ko. Ang lalaking inakala kong umabandona sa akin ay ang lalaking naiwan, nagkasakit, at nanahimik para hindi ako masaktan.

Hindi niya ako iniwan.

Ang nanay ko ang umalis.

Umupo ako sa sahig. Umiyak ako na parang batang nawalan ng tahanan. Lahat ng galit, lahat ng paniniwala, lahat ng itinanim sa isip ko ay gumuho. Ang mga kwentong paulit-ulit kong pinaniwalaan ay biglang naging abo.

Pinili mo ang sarili mo.

Hindi totoo.

Pinili niyang manatili. Pinili niyang maghirap. Pinili niyang huwag habulin kami para hindi kami masaktan. At si Miguel, lumaki na walang ate, walang sapat na pagkain, pero may ama na araw-araw lumaban kahit alam niyang talo na siya.

Patawad.

Paulit-ulit kong sinabi iyon. Hindi ko alam kung kanino. Sa kanya. Sa kapatid ko. Sa batang ako na naniwala sa kasinungalingan dahil mas madaling magalit kaysa umunawa.

Sa gabing iyon, walang handa, walang regalo, walang engrandeng Pasko. Pero may katotohanan. May luha. May yakap na matagal nang ipinagkait.

Hindi agad gumaling ang tatay ko. Hindi rin agad nawala ang sakit. Pero may bumalik. Ang pamilya.

Inuwi ko sila. Hindi bilang pagtulong. Kundi bilang pagbabalik. Tinapos ni Miguel ang Pasko na may pagkain, init, at isang ate na hindi na muling aalis.

At ako, sa wakas, natutunan ko ang pinakamahirap na aral.

Hindi lahat ng umaalis ay nang-iiwan. At hindi lahat ng nananatili ay pinipili.

Minsan, ang katotohanan ay tahimik lang na naghihintay. At kapag dumating, sisirain nito ang lahat ng kasinungalingang itinayo mo para makaligtas.

Pero sa pagkawasak na iyon, doon ka tunay na mabubuo.