Sa Desyerto, Ang Pangarap Ko’y Ginto, Ngunit Pagbalik Ko’y Puso Pala Ang Nilusaw.

Ang simula ay palaging isang pangako. Sa init at dilim ng disyerto, sa bawat butil ng buhangin na tinangay ng hangin, may natatagong pag-asa—pag-asang itinatayo sa pawis at sakripisyo. Ako si Berna. At sa loob ng limang taon, ang aking buhay ay naging isang loop ng mga paggising sa alarm na umuugong bago pa sumikat ang araw, ng pagod na katawan, at ng nag-iisa ngunit matibay na pananampalataya.

Sa loob ng isang maliit na kuwartong pinaghahatian namin ng dalawang kapwa OFW, ang aking maliit na kutson ay hindi lang tulugan, ito ang aking altar ng pangarap. Ramdam ko ang bigat ng pagod habang tumatayo, ngunit ang bawat kirot ay pinalitan ko ng ngiti. Isang araw na naman, para kay Alfred.

“Isang araw na naman para sa pangarap,” mahinang bulong ko habang inaayos ang buhok. Si Alfred, ang asawa ko, ang prize sa dulo ng mahabang marathon na ito.

Paglabas ko ng kuwarto, sinalubong ako ng amoy ng kape. Si Marites, ang isa pang caregiver, ay nakaupo na. “Berna, aga mo na naman,” bati niya.

“Sanay na rin, tsaka mas gusto ko ng nauuna. Mas mahaba ang oras ko mamaya para tumawag kay Alfred,” sagot ko, hindi maitago ang kaunting kislap sa mata.

“Si Alfred na naman. Sana all may nagpapakilig,” biro ni Marites. Ngumiti ako. Oo, siya ang pinanggagalingan ng lakas ko. Ang bawat pagod ko ay may destinasyon—ang aming bubuuing bahay.

Nagsimula na ang trabaho. Pag-aalaga kay Madam Salma, ang matandang Arabo. Mabait naman siya, ngunit ang responsibilidad ay mabigat—paglalaba, paglilinis, pagluluto, at pagbabantay.

“Good morning, Madam!” bati ko habang inaayos ang kumot niya.

“Good morning, Berna. You look tired.”

“No, Madam. I’m fine,” mabilis kong tugon. Ngiti pa rin sa labi kahit na ang mga kamay ko ay parang pinasan ang mundo.

Habang inaasikaso ko ang matanda, lumilipad ang isip ko sa Pilipinas, sa aming maliit, lumang bahay. Hindi man iyon ang bungalow na pinangarap namin, iyon ang pinagmulan ng init sa dibdib ko.

Naglalampaso, pawis na pawis ako. Ang lamig ng aircon ay hindi sapat. Napahinto ako. Sa ibabaw ng mesa, ang aming picture frame. Larawan namin ni Alfred sa simple naming kasal, limang taon na ang nakalipas. Punong-puno ng pangako.

“Sandali na lang, makakauwi na rin ako,” bulong ko sa sarili.

Sa tuwing halos mabali na ang likod ko sa pagod, iniisip ko ang pangarap na bahay—may dalawang kuwarto, maliit na kusina, at bakuran kung saan kami pwedeng magtanim. Iyon lang ang nagpapatatag sa akin.

Pagdating ng tanghali, habang kami ni Marites ay kumakain, nagtanong siya. “Berna, ilang buwan na lang ba bago ka umuwi?”

“Mga pito pa,” sagot ko. “Pero malapit na rin. Siguro naman malaki-laki na ang naipon ni Alfred. Tingin ko nakakapagpadala ako buwan-buwan eh.”

Napangiti ako nang mas malalim. May saya sa pagkaalam na may direksyon ang pagod ko.

Pagkatapos ng tanghalian, mabilis akong naglinis ng kamay at lumabas ng bahay para sa aking ritwal: ang video call kay Alfred.

Pag-ring pa lang, parang gumaan ang dibdib ko. Sumagot agad ang asawa ko. “Love, kumusta ang araw mo?” masayang bati niya.

“Pagod pa rin, pero okay lang. Masaya naman ako basta nakikita kita.”

Nakita ko siya, nakaupo sa loob ng tricycle niya, hinihimas ang manibela. “Kumusta pasada? Marami bang pasahero?” tanong ko.

“Minsan meron, minsan wala. Pero okay lang. Nag-iipon din ako.”

“Oo nga pala, biglang naalala ko. Nagpadala ako kahapon. Nadagdag mo na ba sa ipon natin?”

“Oo naman. Wala kang dapat alalahanin. Ginagawa ko lahat para sa future natin.”

Napakasarap pakinggan. Parang lahat ng pagod ay natunaw.

“Love,” sabi ko. “Iniisip ko lagi ‘yung bahay natin. Siguro pag-uwi ko, pwede na tayong magsimula kahit foundation man lang.”

“Tama ka diyan,” sagot niya. “Basta ikaw bahala sa plano, susunod ako.”

Niyakap ko ang sarili ko. Tila ba yakap ni Alfred. “Mahal na mahal kita,” bulong ko.

Nang matapos ang tawag, tumingin ako sa langit. Ang araw ay nakatirik, maliwanag at mainit katulad ng pag-asa ko.

Naging ritwal na para sa akin ang pagpapadala ng pera. Sa bawat remittance, kasabay niyon ang pagtibok ng puso kong puno ng pananampalataya.

“Love, kakapadala ko lang,” bati ko kay Alfred sa video call.

“Uy, ayos! Salamat, Love, ha.”

“Sana nga, Love. Iniisip ko nga kanina, baka pag-uwi ko, pwede na tayong magsimula sa foundation.”

“Siguro, oo. Basta steady lang kita ko dito, tapos tuloy pa rin padala mo. Palapit na ‘yan.”

“Tsaka,” sabi ko habang nakadungaw sa bintana, “iniisip ko na rin ‘yung magiging kuwarto ng anak natin.”

Narinig kong tumawa si Alfred. “Advance ka mag-isip! Wala pa nga tayong baby, may kuwarto na.”

“Gusto ko lang paghandaan. Ayoko kasing kapusin tayo pag dumating na siya.”

Ito ang mga usapan namin. Walang nagbabago. O iyon ang akala ko.

Lumipas ang mga linggo at naging buwan. Ang pagod at padala ko ay tuluy-tuloy. Sa aking maliit na notebook, malinaw ang listahan ng buwanang padala at ang aking computation.

Pero minsan, habang nagtitimpla ako ng tsaa, sumisingit ang pag-aalala. Bakit kaya hindi agad sumagot si Alfred kanina?

“Siguro may pasahero, busy lang,” mabilis kong sagot sa sarili. Ayokong bigyan ng mas malalim na kahulugan.

Kahit pagod, gabi-gabi akong tumatawag. Minsan, nakikita ko siyang hindi naka-uniporme. Minsan, nasa loob ng kuwarto na hindi ko masyadong kilala ang hitsura.

“Love, nasaan ka?” tanong ko minsan.

“Ah, sa tropa lang. May inuman lang konti.”

Hindi ko napansin ang mga saglit na tingin niya sa gilid. Sapat na sa akin na makita siyang ngumiti.

Isang araw, sweldo ko. Mas mataas dahil may overtime. Agad akong nagpadala.

“Love, mas malaki ngayon ang padala ko!” sabi ko.

“Naku, Love, grabe ka. Parang mababali ka na sa overtime.” Nag-iba ang tono ng boses niya, parang mas magaan.

“Okay lang. Para sa bahay natin.”

“Love, talking about that… may nakita akong lote dito, pero hindi pa sigurado ang presyo.”

“Naku, Love, baka mahal ‘yan. Focus muna tayo sa ipon.”

At sa bawat pangako ni Alfred, pinipili kong maniwala na mas maganda ang bukas.

Ngunit habang lumilipas ang panahon, mas lalo siyang nagiging abala. Minsan, hindi sinasagot ang tawag. Minsan, maikli ang sagot.

“Love, bakit parang laging may ginagawa ka?” tanong ko.

“Ay, madami lang talagang pasada ngayon. Tsaka, Love, may ginagawa kami ng tropa. Inaayos ‘yung tricycle ko.”

At tulad ng nakasanayan, naniwala ako. Kahit minsan, may kaunting kirot sa dibdib ko. Pinili kong magtiwala kaysa manghinala.

Dumating ang mga linggo at hindi nagbago ang pattern. Kung dati, buong-buong signal ng pagmamahal ang natatanggap ko, ngayon, puro putol-putol.

Isang gabi, habang naggo-group video call ang mga kasamahan ko, hirap akong ngumiti.

“Berna! Bakit parang wala ka sa mood? Hindi ba kayo nag-usap ni Alfred?” tanong ng kasamahan ko.

“Nag-uusap, pero saglit lang. Busy daw siya.”

Nang matapos ang tawanan, bumigay ang ngiti ko. Tumulo ang isang luha.

“Hindi dapat ako umiiyak. Hindi ako dapat nag-iisip ng masama. Pagod lang si Alfred. Ako rin naman pagod,” bulong ko.

Kinuha ko ang maliit na alkansiya ko. Inilapit ko ito sa dibdib. “Para ito sa amin, para sa pangarap natin.”

Pumikit ako. Pero kahit anong pilit, hindi mawala ang kaba. May kung anong nagbabanta, hindi ko pa alam kung ano. Hindi ko pa gustong isipin.

Lumipas pa ang ilang linggo. Mainit ang tanghali sa compound ng OFW. Tahimik akong nakaupo sa kantina, iniikot-ikot ang kutsara sa nakalamig na sabaw.

Lumapit si Myra, ang pinakamalapit kong kaibigan. “Mare! Huwag mong sabihing hindi mo na naman naubos ang pagkain mo.”

“Hindi. Kinakain ko naman,” pilit kong ngiti.

“Berna. Halos limang minuto ka nang nakatitig sa sabaw mo. May problema ka, no? Si Alfred ba?”

Napahawak ako sa dibdib. Parang biglang sumikip ang paghinga.

“Si Alfred,” tila nabasag ang boses ko. “Hindi ko maintindihan, Mare. Parang nag-iiba.”

Hinawakan ni Myra ang kamay ko. “Nakakatakot talaga pag nagbabago ang kilos ng partner. Pero baka may dahilan.”

Pero bago pa ako makapagpaliwanag, lumapit si Lea.

“Uy, narinig ko yata pangalan ni Alfred. Bakit, Mare? Hindi ba kayo okay?”

“Hindi. Okay naman kami. Nagkukwentuhan lang,” mabilis kong putol. Pero alam nila ang totoo.

“Mare, huwag mong masamain, ha,” sabi ni Lea. “Pero napapansin namin talaga na parang may bumabagabag sa’yo. Alam namin ang pakiramdam ng nilalamig na komunikasyon.”

Tahimik ako. Ang mga salita ni Lea ay parang dumiretso sa puso ko. Sapol na sapol ang kinatatakutan ko gabi-gabi.

“May hinala ka, Berna? Oh, may nararamdaman ka?” tanong ni Myra.

“Hindi,” sagot ko, halos pabulong. “Ayokong isipin ‘yon. Ayokong maging ganoon kadaling magduda. Kilala ko si Alfred.”

Pero kahit sinasabi ko iyon, ang aking puso ay lumulubog.

“Instinct mo ‘yan,” sabi ni Lea. “Hindi nagkakamali ang babae kapag may nararamdamang kakaiba.”

“Pero ayokong paniwalaan!” Biglang napalakas ang boses ko.

“Sige,” sabi ni Myra. “Hindi namin pipilitin. Pero huwag mo ring pwersahin ang sarili na maging okay kung hindi naman.”

Mabilis ang takbo ng oras. Sumapit ang huling buwan ng kontrata ko. Pwede na akong umuwi. Ang aking maleta ay puno ng pasalubong. Bagong polo shirt para kay Alfred. Pabango.

“Ayoko. Gusto ko siyang surpresahin,” sabi ko kay Myra. “Gusto kong makita ‘yung mukha niyang nagugulat, pero masaya.”

Nasa airport na ako. Bitbit ang maleta, suot ang paborito kong blusa. Kurot ng kaba sa dibdib.

Sa eroplano, habang unti-unting lumalayo ang lupa, sumama ang dibdib ko. Pero pilit ko itong pinawi. Pag-uwi ko, mawawala rin ‘to.

Dumating ako sa Maynila. Ang amoy ng hangin, ang ingay ng trapik—pamilyar at inaasahan. Sumakay ako ng bus, patungo sa aming probinsiya.

Pagdating sa aming komunidad, nag-hire ako ng tricycle para dalhin ako sa aming kalye. Ang aking puso ay halos sumabog sa dibdib.

“Diyan lang po sa dulo, Manong,” sabi ko, habang kinukuha ang purse ko.

Bumaba ako. Lumingon ako sa paligid. Ang aming kalye. Ngunit habang papalapit ako sa dating bahay namin, napahinto ako.

Wala na ang dating barong-barong. May nakatayong bagong bahay. Bungalow. May dalawang kuwarto, maliit na kusina, at may bakod na semento. Ito ang pinangarap namin. Ito ang pinag-ipunan ko.

Ngunit may mali. Ang kulay ng pintura, ang disenyo ng gate—hindi ito ang pinag-usapan namin. At habang tinititigan ko ang bahay, may nakita akong tricycle na nakaparada sa harap. Iyon ang tricycle ni Alfred.

Nagsimula akong maglakad. Nanginginig ang mga binti ko.

May musikang nanggagaling sa loob. Hindi malakas, pero masaya.

Nang makalapit ako sa gate, nakita ko ang isang bagong nameplate sa pader. Nakasulat: The Gonzales Residence. Ang apelyido namin.

Ngunit sa tabi ng nameplate, may nakasabit na kurtinang lace na hindi ko kailanman binili.

Naglakas-loob akong tumuloy sa gate. Walang kalawang. Hindi man lang ako nag-doorbell. Hinawakan ko ang handle ng pintuan.

Bumukas ang pinto.

Nakita ko si Alfred, nakaupo sa bagong sopa, nagba-browse sa cellphone. Nakasuot siya ng bagong polo shirt—hindi ang pasalubong ko, kundi isang mas magarang puti.

Narinig niya ang pagbukas ng pinto. Tumingin siya. Ang ngiti niya, na matagal ko nang inasam, ay biglang nawala. Pinalitan ng gulat, at takot.

“Berna?” halos pabulong na tanong niya.

Nakatayo ako roon, ang aking mga maleta ay nahulog sa sahig. Tumama ang mga ito nang malakas.

Hindi pa ako nagsasalita, pero may narinig akong hakbang na nagmumula sa kuwarto.

Lumabas ang isang dalaga, naka-shorts at puting t-shirt. Maganda. Bata. Ngumiti siya kay Alfred.

“Love, sino ‘yan?” tanong niya.

Lumingon si Alfred sa kanya, pagkatapos sa akin. Tila naestatwa.

Doon ko naintindihan. Ang bawat padala. Ang foundation. Ang bungalow. Ang nameplate.

Ang lahat ng kirot, kaba, at pag-aalinlangan ay biglang naging isang nagyeyelong katotohanan.

Hindi na ako nagsalita. Hindi ko na kailangan. Ang aking bungalow, ang bahay ng pangarap ko, ay itinayo. Ngunit ito ay pinondohan ng aking sakripisyo, at pinuno ng pagtataksil niya.

Ang aking ginto sa disyerto ay ginamit sa paggawa ng kulungan para sa isang kabit.

Tinitigan ko si Alfred. Ang aking mga mata ay hindi umiiyak, ngunit may apoy na nagliliyab sa loob. Ang pag-asa ay nawala, pinalitan ng isang matinding galit at pagkasira.

“Nilustay mo,” mahinang sabi ko, ang boses ko ay halos hindi marinig. “Nilustay mo ang bawat patak ng pawis ko sa babaeng ‘yan?”

Hindi siya nakasagot.

Ang Wakas ng Aking Pangarap

Lumabas ako ng bahay. Hindi ko binalikan ang maleta. Binalikan ko ang tricycle na naghatid sa akin.

“Manong, pabalik po ng bus terminal.”

Ang aking puso ay wasak, ngunit ang aking isip ay kristal na malinaw. Hindi ako maglalaslas. Hindi ako magmamakaawa. Ang kuwentong ito ay hindi magtatapos sa pagiging biktima.

Sa bus terminal, tumawag ako kay Myra. Sa gitna ng pag-iyak, narinig ko ang sarili kong boses na nagiging bakal.

“Mare, I’m going back. Bumili ako ng ticket pabalik. Tapos na ang kuwento ko kay Alfred.”

Nang bumalik ako sa disyerto, hindi na ako ang dating Berna. Wala na ang hope, pinalitan ng determination.

Ang bungalow ay nanatiling nakatayo—ang aking paalala na ang pag-ibig ay hindi palaging sapat. Ngunit sa aking notebook, nagsimula akong magsulat ng bagong pangarap. Hindi na ito tungkol sa bahay. Ito ay tungkol sa pagtatayo ng sarili kong kinabukasan, mag-isa, kung saan ang foundation ay ang aking pagkatao at dignidad.

Ang bawat padala ko noon ay nagbigay ng materyal na ginhawa sa taong nagnakaw sa akin. Ngayon, ang bawat check mark sa notebook ko ay magiging simbolo ng kalayaan—mula sa kanya, at mula sa kasinungalingan.

Tumingin ako sa reflection ko. Ang aking mga mata ay pagod, ngunit may apoy na hindi na mapapatay. Hindi man ako umuwi na may masayang pagbati, umuwi ako na may natuklasan—ang lakas ng pusong minsan nang naniwala, at hindi na muling magpapaloko. Sa wakas, ang bungalow ay matatapos—pero hindi na siya ang magiging kasama ko doon.