“Pinagbawalan akong dumalo sa kasal dahil mahirap daw ako, pero sa harap ng buong angkan, ang lalaking ipinagmamalaki ng hipag ko ay biglang yumuko at tinawag akong Boss.”

Ako si Lan, tatlumpu’t dalawang taong gulang, at sa araw na iyon, bumaligtad ang lahat ng akala nilang alam nila tungkol sa akin.

Lumaki akong sanay sa kakulangan. Maaga akong nawalan ng ama, at ang nanay ko ang nagpalaki sa aming magkakapatid sa probinsya. Bata pa lang ako, natutunan ko na ang pagtitiis at pagsusumikap ay hindi pagpipilian kundi obligasyon. Nang makapagtapos ako at makapasok sa isang kumpanyang pangkomersyo, ibinigay ko roon ang buong kabataan ko. Tahimik lang akong umaakyat, walang yabang, walang kwento, dahil para sa akin, sapat na ang alam kong marangal ang pinanggagalingan ng bawat hakbang ko.

Nang mapangasawa ko si Nilo, inakala kong sapat na ang pagiging mabuting asawa. Hindi magulo ang pagsasama namin, pero hindi rin payapa. Ang pamilya niya ang pinakamalaking dahilan. Lalo na ang kapatid niyang babae na si Nina. Simula nang tumapak ako sa bahay nila bilang manugang, ramdam ko na ang bigat ng tingin. Para sa kanila, isa lang akong mahirap na babaeng napasama sa pamilyang mas mataas ang antas sa buhay.

Hindi ako umimik. Sa loob ng maraming taon, ako ang gumagawa ng halos lahat sa bahay. Pagluluto, paglalaba, pag-aasikaso ng bisita. Tahimik kong ginagampanan ang papel ko, umaasang balang araw, sapat na iyon para igalang ako. Pero mali ako. Sa mata ng biyenan ko at ni Nina, isa lang akong aninong nakikitira.

Nang magsimulang maghanda si Nina para sa kasal niya, lalong naging mabigat ang hangin sa bahay. Lahat ng kilos ko ay pinupuna. Lahat ng galaw ko ay may mali. Hanggang isang hapon, pagod akong umuwi galing opisina, at hinarang niya ako sa sala. Direkta ang boses niya, walang pasakalye. Sinabi niyang mas mabuti raw na huwag na akong magpakita sa kasal niya. Ang mga bisita raw ay mayayaman, may pangalan, at kung nandoon ako, baka pag-usapan lang ako.

Nanigas ako. Pakiramdam ko ay may humigpit sa dibdib ko. Tinanong ko siya kung bakit, kung bilang ate niya ay wala ba akong karapatang dumalo. Tumawa siya ng mapanlait at sinabing alam ko raw ang sagot. Imahe lang ang mahalaga. Kung mahirap daw ako, manahimik na lang ako.

Hindi ako sumagot. Lumakad ako palayo habang nilulunok ang luha. Sa gabi, nakatalikod si Nilo sa kama, at gaya ng dati, nang subukan kong magsalita, ang sagot niya ay magtiis na lang daw ako. Pamilya raw iyon. Palampasin na lang.

Habang papalapit ang kasal, ako pa rin ang nag-aasikaso ng lahat. Pero mas tumitindi ang pangmamaliit. Sa harap pa ng mga kamag-anak, minsan sinabi ni Nina na kung mahirap daw ako, huwag akong makisali sa usapan ng mayayaman. Tahimik akong yumuko. Sanay na ako sa sakit, pero bawat salita ay parang bagong sugat.

Dumating ang araw ng kasal. Maliwanag ang hardin, punong-puno ng ilaw at bulaklak. Nakasuot ako ng simpleng asul na Filipiniana. Balak kong umupo na lang sa isang sulok, maging anino, tapusin ang araw na iyon nang walang gulo. Pero iba ang plano ng tadhana.

Nang ipakilala ng MC ang bagong kasal at umakyat sa entablado ang groom na si Tonyo kasama si Nina, bigla siyang tumingin sa ibaba. Nang makita niya ako, nagliwanag ang mga mata niya at malakas niyang sinabi ang mga salitang hindi ko kailanman inaasahan. Magandang araw po, Boss Lan.

Tumahimik ang buong bulwagan. Parang huminto ang oras. Nanigas ang biyenan ko. Tulalang nakatingin si Nilo. Si Nina, namutla, nanginginig ang labi. Bumaba si Tonyo ng ilang hakbang at yumuko sa harap ko, puno ng respeto ang kilos.

Sa sandaling iyon, nalaman ng lahat ang hindi nila kailanman inusisa. Ako ang vice director ng kumpanyang pinapasukan ni Tonyo. Ako ang direktang nakatataas sa departamento niya. Hindi ko kailanman itinago iyon, pero hindi rin nila kailanman inalam.

Nagbulungan ang mga bisita. Ang mga matang mapanlait ay napalitan ng gulat. Tumango lang ako kay Tonyo at sinabing araw niya iyon. Mahina ang boses ko, pero malinaw. Lalong bumigat ang katahimikan.

Pagkatapos ng seremonya, sinisi ako ni Nina. Inakusahan niya akong sinadya ang lahat para ipahiya siya. Tiningnan ko siya at mahinahon kong sinabi na hindi ko ginusto ang nangyari. Ang pamumura sa kapwa ang dahilan kung bakit masakit ang katotohanan.

Pag-uwi namin, tahimik ang biyahe. Humingi ng tawad si Nilo, pero huli na ang lahat. Sinabi ko sa kanya na hindi niya ako nakilala dahil hindi niya sinubukang kilalanin ang taong pinakasalan niya.

Hindi doon natapos ang lahat. Sa mga sumunod na araw, lalo akong itinuring na salot sa bahay. Sinabihan akong umiwas sa mga okasyon ng pamilya. Tinawag akong mayabang. Sa bawat salita nila, may nababasag sa loob ko, hanggang sa isang gabi, napagtanto kong hindi ko na kailangang manatili sa lugar kung saan paulit-ulit akong binababa.

Nagdesisyon akong lumipat ng branch sa trabaho. Hindi para tumakas, kundi para huminga. Para ipaalala sa sarili ko na may halaga ako kahit walang pahintulot nila.

Hindi naging madali ang mga sumunod na araw, pero may mga bagay na unti-unting nagbago. Nahihirapan si Nina sa trabaho. Isang araw, humingi siya ng tulong. Nakita ko sa mga mata niya ang takot na dati ay ako ang nakakaramdam. Tinulungan ko siya, hindi bilang boss, kundi bilang kapwa babae na minsang minaliit.

Doon ko naunawaan na ang tunay na lakas ay hindi ang pagpapahiya sa iba, kundi ang pananatiling buo kahit ilang beses kang tinangkang baliin.

Hindi pa rin perpekto ang pamilya namin. May mga sugat na hindi agad naghihilom. Pero mula noong araw na iyon, natutunan kong hindi ko kailangang lumiit para lang tanggapin. May karapatan akong tumayo, magsalita, at mabuhay nang may dignidad.

At kung may isang bagay akong hindi pagsisisihan, iyon ay ang araw na hindi ko na nilunok ang luha ko, at hinayaan kong makita ng mundo kung sino talaga ako.