“May mga sugat na kahit maghilom, hindi na muling hinahaplos.”

Hindi ako agad sumagot.

Habang dumadaan ang sasakyan sa harap ng mataas at malamig na pader ng kulungan, ramdam ko ang bigat ng hangin sa dibdib ko. Parang may humigop ng lahat ng alaala pabalik sa isang iglap—ang mga taon ng pagpapanggap, ang mga gabing magkatabi kami sa kama pero magkalayo ang mga kaluluwa, ang halik na nakita ko sa monitor na tuluyang pumatay sa babaeng ako noon.

Tahimik si Andrew sa tabi ko. Hindi niya ako tinitingnan. Pareho naming iniiwasan ang bakod na para bang kapag tumingin kami roon, may babalik na multo mula sa nakaraan.

“Ma,” ulit niya, mas mahina ang boses. “Mapapatawad pa ba natin siya?”

Huminga ako nang malalim. Hindi ko alam kung kanino ko unang kailangang maging tapat—sa anak ko, o sa sarili ko.

“Anak,” dahan-dahan kong sabi, “ang kapatawaran… hindi iyon isang desisyon na ginagawa mo para sa taong nanakit sa’yo.”

Tumingin siya sa akin. Ang mga mata niyang minsan ay puno ng galit ngayon ay pagod na pagod.

“Ginagawa mo iyon para sa sarili mo,” ipinagpatuloy ko. “Para makalaya ka. Para hindi mo na buhatin habang buhay ang bigat ng ginawa nila.”

Tahimik siyang nakinig. Alam kong hindi iyon sapat na sagot. Hindi kailanman sapat ang mga salita kapag ang sugat ay ginawa ng sariling dugo.

“Pero patawarin ba siya?” tanong niya ulit.

Pinisil ko ang manibela. Sa isip ko, bumalik ang lahat—ang halik, ang kasinungalingan, ang pagkawasak ng pamilya ko sa loob mismo ng bahay na akala ko’y ligtas.

“Hindi pa,” sagot ko nang tapat. “At baka… hindi na.”

Hindi ako nagsinungaling. Hindi ko rin pinalambot ang katotohanan.

“May mga kasalanan,” sabi ko, “na kahit lumipas ang panahon, hindi mo kailangang patawarin para lang masabing mabuti kang tao. Minsan, sapat na ang tanggapin na nangyari iyon… at piliing huwag nang bumalik.”

Napapikit si Andrew. May isang luhang pumatak sa pisngi niya, pero hindi na siya humagulgol gaya ng dati. Tahimik na lang. Pagod na.

“Galit pa rin ako, Ma,” amin niya. “Hindi ko alam kung mawawala pa ‘to.”

Inilapit ko ang kamay ko at hinawakan ang kanya. Mahigpit. Parang noong bata pa siya at natatakot sa dilim.

“Hindi kailangang mawala agad,” sabi ko. “Hindi kita minamadali. Hindi kita pipilitin. Ang mahalaga, hindi ka nag-iisa.”

Tahimik kaming nagmaneho pauwi.

Sa bago naming bahay—maliit, walang gate na bakal, walang CCTV na parang matang nanunumbat—may katahimikang hindi na nananakot. Isang katahimikang nagpapahinga. Doon ko napagtanto ang isang bagay.

Hindi ko na kailangang maghiganti.
Hindi ko na kailangang patunayan ang sarili ko.
Hindi ko na kailangang magpatawad kung hindi pa kaya.

Ang mahalaga, pinili kong mabuhay.
Pinili kong protektahan ang anak ko.
Pinili kong huwag nang hayaang ang lalaking sumira sa amin ang maging sentro pa rin ng buhay namin.

Kung darating ang araw na kaya kong patawarin si Samuel, darating iyon hindi dahil humingi siya ng tawad, kundi dahil handa na akong bitawan ang bigat.

At kung hindi man dumating ang araw na iyon—

Ayos lang.

Dahil ang tunay na hustisya na nakuha ko ay hindi ang pagkakabilanggo niya.
Kundi ang kalayaang muli kong natagpuan para sa sarili ko at sa anak ko.

Sa huli, hindi lahat ng sugat ay kailangang balikan.
May mga pintong mas ligtas na isara,
at may mga alaala na mas mabuting iwan sa likod—
kasama ng mga taong minsang minahal,
pero piniling manira kaysa mag-ingat.