“May mga sandaling ang isang simpleng kabutihan ang nagsisindi ng apoy na kayang yumanig sa isang buong baryo.”

Ako si Elian Disison, at sa City Maligaya, San Roque, natutunan kong ang bawat butil ng bigas ay may kapalit na desisyon, at ang bawat desisyon ay may kasunod na panganib.

Hindi nagsisimula ang umaga namin sa tunog ng alarm. Nagsisimula ito sa huni ng manok, sa palakang nagtatago sa pilapil, at sa bulong ng hangin sa palayan na parang may tinatagong babala. Sa maliit naming kubo sa dulo ng lupa, gumigising ako bago pa sumilip ang araw. Bata pa ako, pero ang mga palad ko ay sanay na sa gaspang ng trabaho. Kahit anong kuskos, may putik na ayaw umalis, parang paalala na dito ako nagmula.

“Mama,” mahina kong tawag habang nakaluhod sa banig.

“Gising na ako,” sagot ng nanay kong si Marites, pilit na bumabangon kahit ramdam ko ang bigat sa dibdib niya. Hindi dahil sa antok, kundi dahil sa problemang laging nauuna pang gumising.

Kaning lamig, kaunting asin, at kape na mas tubig kaysa lasa. Iyon ang almusal namin. Sanay na kami. Mas mabuti raw kaysa wala.

Paglabas ko, tinapik ko ang leeg ni Batik, ang kalabaw naming nakatali sa poste. “Konting tiis pa,” bulong ko. Hindi ko alam kung para sa kanya o para sa sarili ko.

Sa pilapil, sinalubong ako ni Mang Gorio Matias. Siya ang parang ikalawang ama ko mula nang mawala si Tatay. Hawak niya ang itak, suot ang kupas na sumbrero, at sa mata niya ay laging may halong biro at babala.

“Napapagod ka ba?” tanong niya minsan.

“Napapagod po,” sagot ko. “Pero mas pagod yata ang problema.”

Napatawa siya, pero sandali ring tumalim ang mukha. “Bumabagsak ang presyo ng palay,” bulong niya. “Hindi basta bumababa. Parang sinasadya.”

Alam ko ang tinutukoy niya. Ang pamilyang Mercado. Hawak nila ang timbangan, ang takot, at halos buong bayan.

Pagkatapos sa palayan, diretso ako sa eskwela. Kahit pagod, hindi ko pwedeng bitawan iyon. Sa paaralan lang ako nakakaramdam ng pag-asa. Doon ko nakikita si Ma’am Luwalhati, ang gurong kayang basahin ang totoo kahit hindi mo sabihin.

“Kung may kailangan kayo,” sabi niya minsan, “may tutulong.”

Gusto kong magsalita, pero nanaig ang hiya.

Sa daan pauwi, lagi kong nakakasalubong si Roldan Mercado. Maayos ang damit, mayabang ang ngiti, at palaging may kasamang panlalait. Sanay na ako, pero hindi kailanman naging tama.

Isang hapon, dala ko ang bayong papuntang bayan para magbenta ng gulay. Sa highway, nakita ko sila. Isang matandang mag-asawa, nakaupo sa karton, nanginginig sa gutom. Hindi ko alam kung bakit huminto ako. Siguro dahil nakita ko sa kanila ang takot na ayaw kong maranasan ng nanay ko.

Inabot ko ang garapon ng bigas na tinabi ko para sa amin. Dalawang tuyo at dalawang kamatis. Hindi marami, pero iyon lang ang meron ako.

“Baka ikaw ang magutom,” sabi ng babae.

“May kakainin pa po kami,” sagot ko, kahit alam kong kapos din kami.

Doon dumating si Roldan. Tinawanan niya ako, tinangkang sipain ang garapon. Iniharang ko ang katawan ko. Sumakit ang tuhod ko, pero hindi ako umatras. Sa sandaling iyon, hindi ko na iniisip ang sarili ko. Iniisip ko lang na may hangganan ang pang-aapi.

Nagkagulo. Dumating si JP, ang enforcer. May mga taong nanood. Napilitang umatras si Roldan, pero sa mata niya may banta.

Pag-uwi ko, nakita ni Mama ang sugat ko. Hindi siya nagalit. Tahimik lang siyang huminga at hinugasan ang tuhod ko.

“Konti na lang ang bigas natin,” sabi niya.

“Opo,” sagot ko. “Pero ma, may mga araw na kahit konti na lang tayo, hindi pwedeng mawalan ng puso.”

Tahimik siyang tumango.

Kinabukasan, dumating si Tita Cora, ang tagasingil ng kooperatiba. May ultimatum. Kapag hindi kami nakabayad, kukunin si Batik at pati ang karapatan naming magsaka.

Parang may pumutok sa loob ko. Naramdaman kong hindi lang ito laban namin. Laban ito ng buong baryo.

Sa mga sumunod na araw, kumalat ang kwento. Hindi dahil sa akin, kundi dahil sa nakita ng mga tao. May batang hindi umatras. May mga matandang hindi tahimik. Si Mang Gorio, si Aling Nena, ang mga drayber ng traysikel. Unti-unting may naglakas-loob magsalita tungkol sa presyo ng palay, sa kooperatiba, sa pang-aabuso.

Dumating ang araw ng deadline. Akala ko kukunin na si Batik. Pero may dumating na mga taga-munisipyo. May reklamo. May imbestigasyon. May mga papeles na hindi na kayang itago.

Hindi biglang gumaan ang buhay namin. Hindi kami yumaman. Pero hindi rin kami nawala.

Naiwan si Batik sa poste. Naiwan ang lupa sa amin. At sa unang pagkakataon, may pag-asa na hindi nakasandal sa takot.

Ngayon, kapag umaga sa City Maligaya, pareho pa rin ang tunog ng manok at hangin sa palayan. Pero iba na ang bulong nito. Hindi na lang babala. May halong pangako.

Natuto ako na ang kabutihan ay hindi palaging ligtas. Minsan, delikado pa nga. Pero ito rin ang tanging bagay na kayang gumising ng iba.

Ako si Elian Disison. At sa mundong pilit kang pinapaliit, natutunan kong minsan, sapat na ang isang garapon ng bigas para magsimula ang pagbabago.