“May mga salitang binitawan sa dilim, may mga sugat na iniwan sa puso… at minsan, ang tadhana ang nagbabalik ng lahat sa harap mo—para sukatin kung gaano ka na kalakas.”

Ako si Willy Ramos, at ito ang kwento ng dalawang batang minsang pinaglaruan ng buhay—isang kwentong nagsimula sa kahirapan, iniyakan sa katahimikan, binuo sa determinasyon… at nagtapos sa isang pagkikita na ni minsan ay hindi ko inakalang mangyayari.

Sa isang maliit na barong-barong sa gilid ng Barangay Malinis ako lumaki. Maliit, siksikan, at bawat kaluskos ng hangin ay ramdam sa dingding na yari sa pinagtagpi-tagping yero. Araw-araw akong nagigising bago pa sumikat ang araw. Hindi dahil marami akong oras—kundi dahil kailangan.

Pagmulat ko pa lang ng mata, maririnig ko na ang pagtiklop ng kumot ni Mama. “Anak, bangon na. Marami tayong lulutuin.” At kahit antok, kahit pagod, wala akong ibang sagot kundi isang tahimik na opo.

Wala kaming gatas o kape sa umaga. May lugaw, kaunting asin, paminsan-minsan ay itlog kung sinuwerte kami sa benta ng kahapon. At kahit gutom ako, kahit kumakalam ang sikmura ko, pinipilit kong ngumiti. “Ang sarap po, Ma.”

Hindi dahil masarap.
Kundi dahil ayokong dagdagan ang bigat ng mundo nila Mama at Papa.

Habang naglalakad ako papuntang paaralan, napapansin ko ang mga batang malilinis ang uniporme, makintab ang sapatos, bagong relo, bagong bag. Hindi ako naiinggit. Sanay akong lumakad nang tahimik. Sanay akong hawakan nang mahigpit ang lumang bag na may sira na ang zipper.

Pero sa loob ko… may maliit na tinig.

“Sana… balang araw… hindi na ako maiwan sa ganitong buhay.”

Sa kabilang panig ng lungsod, naroon si Limuel Castro—kabatch ko, kaklase ko, kabaligtaran ko. Sa bahay nila, hindi problema ang almusal. Hindi kailangan ng “pasensya ka na, anak.” May baon siyang tatlo: sandwich, juice, tsokolate. May bagong relo, bagong sapatos, bagong lahat.

Pero kulang siya.

Walang oras ang mga magulang. Walang yakap. Walang papuri kung may nagawa siyang tama. Kaya siguro unti-unti siyang naging arogante—isang batang hinayaan ng mundo na maniwalang normal ang manakit basta’t mayaman ka.

Pagpasok ko sa classroom, sumalubong ang boses niyang tinig na matagal ko nang ayaw marinig.

“Aba, nandiyan na naman si Boy Kupas!”

Naghalakhakan ang barkada niya. Ako? Tumigil sandali. Umupo. Tahimik.

Sanay na ako.

Pero kahit sanay ka, iba pa rin ang sakit kapag araw-araw kang tinutusok ng mundo.

Natapos ang klase, pero hindi natapos ang panlalait. Araw-araw. Res. Uwian. Hallway. Lagi kaming magkakasalubong. Lagi niyang may baong pang-asar.

“Bakit ang bigat ng bag mo, Ramos? Puno ba ’yan ng basura n’yo sa bahay?”

Isang araw, pagdating ko sa upuan ko, may papel na nakadikit. Nakasulat:

“Pinakamahirap sa klase: Willy Ramos.”

Tumawa ang ilan. Yung iba, umiwas ng tingin, natatakot madamay. Hawak ko ang papel, ramdam kong lumiliit ang mundo ko.

Pero nang gabing iyon, habang kumakain kami ng nilagang kamote, kausap ko sina Mama at Papa, napangiti ako. Hindi dahil masaya ako. Kundi dahil gusto kong paniwalaan silang ayos lang ako.

Sa puso ko, unti-unting nabubuo ang pangako:

“Isang araw… babangon ako.”

Ngunit dumating ang pinakamasakit na gabi.

Birthday party ni Jacob. Lugar parang hotel. Mga kaklase naka-pormal. Mga ilaw, musika, matatamis na tawa.

At ako? Nakatayo sa gilid, hawak ang maliit na bookmark na ginawa ko mula sa lumang karton. Regalo sanang may puso.

Sabi ni Limuel: “Invited ka, Willy. Special guest ka pa.”

Sinabi niya iyon na may ngiti… yong ngiting ngayon ko lang naiintindihan—ngiti ng isang batang gustong masaktan ang kapwa dahil siya mismo ay may sugat.

Pagdating ko sa venue, bago pa ako makapasok ng hallway, narinig ko ang tawa nila.

“Bakit nandito ka?” tanong ni Jacob, halatang hindi alam anong nangyayari.

“Tignan niyo ’yung damit niya! Para talagang pulubi!”

Tawa. Tawa. Video. Ilang pindot sa cellphone, ilang segundo ng kahihiyan.

At nang malapit ako sa cake table, may tumulak nang marahan pero sapat para maitulak ako sa cake. Sumabog ang icing sa mukha at dibdib ko.

Sabay-sabay silang humalakhak.

Naiwan akong mag-isa sa sulok. Hawak ang bookmark.

At doon ako unang napaiyak nang hindi ko kayang pigilan.

Pag-uwi ko, humiga ako nang hindi nagsasalita. Narinig ko si Mama sa kusina, mahina ang boses ngunit puno ng pag-aalala.
“Anak… may ginawa ba sila?”

Pero umiling ako. Hindi dahil wala.
Kundi dahil ayokong maramdaman nila ang sakit na dala ko.

Doon nagsimula ang apoy.

Hindi galit.
Hindi paghihiganti.
Kundi pangarap.

Na balang araw… hindi na nila ako tatapunan ng icing.
Hindi na nila ako pagtatawanan.
Hindi na nila ako yuyurakan.

Lumipas ang mga taon.

Ako si Willy—
ang batang inaapi, ang batang tahimik, ang batang walang sapatos—
ay naging working student. Naglalako ng pagkain sa umaga, nag-aaral sa gabi, natutulog nang ilang oras lang.

At sa bawat pagod, naaalala ko ang tawa nila.
Sa bawat gutom, nakikita ko ang mukha ni Mama.
Sa bawat hirap, naririnig ko ang pangako ko sa sarili:

“Hindi ako titigil.”

Nakuha ko ang scholarship.
Nagtapos.
Nakapasok sa kumpanya.
Naging engineer.
At unti-unting tumayo.

Hanggang sa napatayo ko ang Ramos Builders and Development.

Isang kumpanyang ang pundasyon ay dugo, luha, hirap, at dasal.

Hindi ko inakalang makakaya ko. Pero nagawa ko.

At hindi ko alam…
habang tumataas ako—
si Limuel, bumabagsak.

Habang ako’y natutong tumayo, siya nama’y natutong mabigo.
Nawala ang negosyo ng ama niya.
Nawala ang bahay.
Nawala ang yaman.
Nawala ang yabang.

At sa unang pagkakataon, naging construction worker si Limuel—
trabahong minsan niyang pinagtawanan.

Doon niya natutunan ang bigat ng araw.
Bigat ng trabaho.
Bigat ng gutom.
Bigat ng buhay na dati’y minamaliit niya.

Hanggang isang araw…

Tinawag ang lahat ng construction worker sa site.
“Darating ang CEO,” sabi ng supervisor.

At nang bumaba ako sa sasakyan…

Nakita ko siya.

Si Limuel.

Payat. Pawis. Luhaan ang mata sa kaba.
Hindi makatingin.
Hindi makapagsalita.

At bawat hakbang ko papalapit, ramdam ko ang panginginig niya—
hindi ng galit, kundi ng pagsisisi.

“Sir… Willy… ako… pasensya na… hindi ko—”

Itinaas ko ang kamay ko para pigilan siya.

“Limuel,” sabi ko, sa boses na hindi na boses ng batang inaapi,
kundi ng taong bumangon mula sa sakit,
“hindi mo kailangan humingi ng tawad para mapatawad kita.”

Napatingin siya. Nagulat.

“Kasi matagal na kita pinatawad.”

Tumiklop ang tuhod niya, pero pinigilan ko siyang lumuhod.

“Limuel… hindi kita nakalimutan. Pero hindi ako nabuhay para maghiganti. Nabuhay ako para patunayan sa sarili ko na may taong mas pipiliing maging mabuti… kahit binigyan siya ng lahat ng dahilan para sumama.”

Tumulo ang luha niya.

At doon, sa gitna ng construction site…
sa pagitan ng nakaraan at pagbabagong hinaharap…
sa pagitan ng dalawang batang minsang nagbanggaan sa mundo…

narinig ko siyang humikbi at bumulong:

“Salamat, Willy… salamat sa hindi mo pagbalik ng sakit.”

Ngumiti ako.

“Hindi ako bumalik para maningil. Babalik ako para magbigay ng pagkakataon.”

At doon nagsimula ang bagong kabanata—
hindi ng paghihiganti,
kundi ng pagkakapatawad at paggaling.

Ngayon, kapag tinitingnan ko si Limuel na masipag, tahimik, nagsisikap…
naiintindihan ko na.

Walang batang masama.
May batang nasaktan.
May batang napabayaan.
May batang naghahanap ng lambing.
May batang naligaw.

At minsan… kailangan lang nilang may isang taong pipiliing umiintindi.

Ito ang kwento ko.
Ang kwento ni Willy.
Ang batang dating inaapi…
na natutong bumangon—
hindi para maging mataas,
kundi para manatiling tao.