“May mga gabing isang salita lang ang kailangan para magising ang nakaraan.”

Ako si Lia Maristela Agire, at noong gabing iyon sa Trattoria da Amore, natutunan kong hindi lahat ng pintong bumubukas ay may hawakan sa loob.

Mula sa sandaling ipinasok nila ako sa SUV, alam kong wala na akong kontrol. Hindi sila sumigaw. Hindi ako sinaktan. Mas nakakatakot iyon. Ang katahimikan nila ay parang pangakong hindi mo gustong matupad. Habang umaandar ang sasakyan, iniisip ko si Nico—kung kumain na ba siya, kung narinig na ba niya ang ubo ni Tiya Pura, kung ligtas ba ang maliit naming mundo na iniwan ko sa eskinita ng Ermita.

“Makinig ka,” sabi ni Vito Moretti. Mabagal ang bigkas, parang binibilang ang tibok ng puso ko. “Ayokong magsayang ng oras. Gusto ko ang totoo.”

Sinabi ko ang totoo. Tungkol kay Mama. Tungkol sa mga salitang ipinakabisado niya sa akin noong bata pa ako—mga pariralang hindi ko naiintindihan noon pero ipinapasa niya na parang panalangin. “Kapag may tumawag at ganito ang tono,” sabi niya dati, “huwag kang matakot. Huwag kang magsasabi ng sobra. Ang buhay minsan nakatago sa tamang sagot.”

Hindi ko alam kung bakit niya iyon itinuro. Hanggang sa gabing iyon.

Sa bahay na dinalhan nila sa akin, malinis ang sahig at tahimik ang mga pader. Pinaupo nila ako sa mesa na parang bisita, hindi bilang bilanggo. Pero alam kong pareho lang ang pakiramdam. Nang banggitin ni Vito ang buong pangalan ng nanay ko—Evelyn Maristela Agire—parang may humigpit sa dibdib ko. Parang may piraso ng kwento na matagal nang nawawala at ngayo’y pilit hinuhugot pabalik.

“Interpreter,” ulit niya, mabigat ang boses. “Marunong sa code. Marunong tumahimik.”

Hindi ako sumagot. Kasi doon ko lang naintindihan na ang mga salitang itinuro sa akin ni Mama ay hindi para sa normal na buhay. Para iyon sa mga taong may kaaway na hindi pwedeng banggitin ang pangalan.

Habang iniimbestigahan nila ako, sa labas ng mundong iyon, nagsisimula nang gumalaw ang mga anino. Sa Trattoria, pinagbintangan akong magnanakaw. Narinig ko kalaunan na sinabi raw ni Maricar na may nawalang tip money, na may foreign contact daw ako. Madali pala akong burahin. Isang memo lang, isang bulong lang, sapat na para mabura ang lahat ng taon ng pagiging maingat.

Si Chef Santy lang ang tumutol. Si Diana ang umiyak. Si Japoy ang naglakas-loob tumawag sa barangay. Pero ang pinakamabigat ay ang nangyari kay Nico.

Hindi ko iyon nakita. Ikinuwento lang sa akin matapos. Kung paano siya nilapitan ng lalaking may sombrero sa labas ng gate ng eskwelahan. Kung paano siya tinanong kung nasaan ako. Kung paano siya tumanggi kahit nanginginig ang tuhod niya. Doon ko naintindihan na hindi lang ako ang nasa panganib. Pati ang mga taong mahal ko.

Sa loob ng bahay ni Vito, bumalik si Attorney Felix dala ang resulta ng tawag. “Natural ang accent,” sabi niya. “Hindi inaaral lang. Lumaki sa pandinig.”

Tahimik si Vito. Matagal. Pagkatapos ay tumingin siya sa akin na parang unang beses niya akong nakita bilang tao, hindi bilang banta. “May utang ang mundo sa nanay mo,” sabi niya. “At may mga taong gustong singilin iyon.”

Hindi ko alam kung ano ang mas nakakatakot—ang katotohanang may utang ang mundo, o ang katotohanang ako ang maaaring bayad.

Pinauwi nila ako bago mag-umaga. Hindi bilang malaya, kundi bilang may bantay. May kotse sa malayo. May numerong ibinigay sa akin. “Kapag may kakaiba,” sabi ni Marco, “tumawag ka. Hindi lahat ng tulong mabait, pero may tulong na totoo.”

Pagdating ko sa bahay, sinalubong ako ng yakap ni Nico na parang mawawala ako kapag binitiwan niya. Umubo si Tiya Pura sa likod, pero ngumiti nang makita ako. Doon ko napagtantong kahit gaano kalaki ang mundo ni Vito Moretti, mas mabigat pa rin ang bigat ng responsibilidad sa loob ng maliit naming sala.

Akala ko doon na matatapos. Mali ako.

Kinabukasan, may lalaking nag-iwan ng sobre sa botika ni Mang Rolly. Walang pangalan. Isang linya lang ang laman: “Ang kandela ay hindi palaging ilaw. Minsan mitsa.” Kasunod ang oras at lugar. Isang café malapit sa pier.

Alam kong bitag. Alam kong hindi ako dapat pumunta. Pero alam ko ring kapag tumakbo ako, susundan nila ang mga mahal ko.

Sa café, naroon ang lalaking may sombrero. Si Ramon Kintanar. Umupo siya sa harap ko na parang matagal na kaming magkakilala. “Magaling ka,” sabi niya. “Pero mali ang pinasukan mo.”

Hindi ako sumagot. Pinili kong tumahimik. Sa katahimikang iyon, may dumaang anino sa salamin. Isang sasakyan. Isang presensya. Si Vito.

Hindi nagtagpo ang mundo nila sa sigawan o barilan. Sa titigan nagwakas ang laban. Dalawang lalaking sanay magtago ng katotohanan, parehong alam na may hangganan ang galaw.

Pag-uwi ko, nanginginig ang mga kamay ko. Hindi dahil sa takot lang. Dahil sa desisyon. Hindi ko alam kung hanggang kailan ako makakatakbo sa pagitan ng dalawang mundo—ang mundong tahimik na gusto kong pangalagaan at ang mundong pilit akong hinihila pabalik.

Isang linggo ang lumipas. Nakahanap ako ng bagong trabaho. Maliit na café. Tahimik. Pero may mga gabing may kotse sa malayo. May mga tawag na hindi nagsasalita. At may mga panaginip na boses ni Mama ang naririnig ko, inuulit ang mga salitang ayaw ko nang kabisaduhin.

Ngayon, alam ko na. Ang kabutihan ay hindi palaging gantimpala. Minsan, susi ito sa pinto na ayaw mong buksan. Pero kapag nabuksan na, wala ka nang magagawa kundi pumasok—dala ang tapang na hindi mo alam kung saan mo hinugot.

Ako si Lia Maristela Agire. At sa mundong hindi patas, natutunan kong ang pinakamapanganib na bagay ay hindi ang kaaway. Kundi ang katotohanang minsan, ikaw mismo ang dahilan kung bakit gumagalaw ang dilim.