“Isang itlog lang ang hinihingi namin noon, pero parang buong dangal namin ang kinuha sa harap ng lahat, at hindi nila alam na makalipas ang labing-isang taon, babalik kami dala ang katotohanang gigiba sa mga mata na minsang tumawa.”

Ako ang bunso sa pamilya. Bata pa ako noon pero malinaw pa rin sa alaala ko ang bawat segundo ng gabing iyon, parang nakaukit sa balat ko ang hiya at lamig ng ulan. Sa tindahan ni Aling Mercy unang pumasok sa isip ko ang tanong na hanggang ngayon ay dala ko pa rin: may halaga ba ang isang tao kapag wala siyang pera.

Nakatayo kami sa harap ng pila, hawak ko ang maliit na supot na paulit-ulit lang naming ginagamit. Isang itlog lang ang hihingin ko. Isang itlog na parang katumbas ng buong mundo sa sikmura naming walang laman. Pero bago pa man ako makapagsalita, alam ko na ang mangyayari. Kita ko na sa mga mata ng tindera ang pagod na inis, ang pamilyar na taas ng kilay, ang boses na sanay manghusga.

Uy, kayo na naman.

Parang may tumama sa dibdib ko. Hindi dahil malakas ang boses niya kundi dahil alam ko ang kasunod. Utang na naman. Parang marka sa noo namin. Pinabasa niya sa lahat ang listahan. Pangalan namin naka-bold. Hindi ko alam kung sinadya o ganun lang talaga ang tinta, pero parang sinisigaw ng papel ang kahirapan namin. Tumawa ang mga tao. May mahihinang tawa, may pabulong, may lantaran. Yumuko kami. Isang itlog lang ang hinihingi. Pero para sa kanila parang humingi kami ng langit.

Sa labas ng tindahan, naroon si nanay. Basang-basa sa ulan. Hawak ang palanggana. Nanginginig. Hindi siya pumasok. Alam ko kung bakit. Ayaw niyang makita kaming pinapahiya. Ayaw niyang marinig ang mga salitang alam niyang hindi niya kayang sagutin. Hindi nila alam na ang bawat patak ng ulan sa balikat niya ay parang dagdag bigat sa konsensiya niyang matagal nang sugatan.

Payak lang ang buhay namin noon. Hindi kami mayaman, pero hindi rin kami ganito. May tatay kami. May haligi. May presensiyang kahit tahimik, buo. Military siya. Sanay kaming maghintay. Sanay kaming magdasal tuwing aalis siya. Sabi ni nanay, ganun talaga ang buhay kapag may sundalo sa pamilya. May kaba, may lungkot, pero may tiwala.

Hanggang isang araw, hindi na siya nakauwi.

Walang kabaong. Walang katawan. Isang tawag lang. Isang balitang putol-putol. May engkwentro. Hindi na po nakita. Malaking posibilidad. Hanggang doon na lang. Walang paliwanag. Walang detalye. Walang katahimikan sa gabi. Sinabi sa amin na patay na ang tatay namin. At parang kasabay noon, namatay rin ang dating buhay namin.

Hindi biglaan ang paghihirap. Dahan-dahan itong pumasok. Parang tubig na sumisingit sa bitak ng bahay. Hanggang sa isang araw, sanay na kami sa gutom. Sa utang. Sa kahihiyang laging kasunod ng pangangailangan. Si nanay napilitang maglaba kahit may sakit. Kami ng kuya ko natutong tumahimik kapag may kulang. Natutong magtiis kapag masakit.

Gabi ang pinaka mahirap. Hindi yung gutom na pipili ka pa ng ulam. Kundi yung gutom na kumakalmot sa sikmura. Yung bawat tunog ng tiyan mo parang paalala na wala na talagang laman ang kaldero. Sa loob ng maliit naming bahay, amoy sabon at ulan ang paligid. Pero mas nangingibabaw ang amoy ng wala.

Isang itlog lang, sabi ni nanay. Kahit kalahating kilo ng bigas kung papayag.

Parang may humigpit sa lalamunan ko. Isang itlog. Para sa iba, wala lang. Para sa amin, kailangan mo munang lunukin ang hiya bago mo makuha. Lumabas ako sa ulan. Madulas ang daan. Putik ang tsinelas ko. Ang tindahan ay malapit lang pero parang napakalayo kapag alam mong huhubarin mo na naman ang dignidad mo.

Nang gabing iyon, nakuha ko ang itlog. May kasamang tawa. May kasamang salita. May kasamang listahan. Umuwi akong hawak ang itlog na parang hawak ko ang lahat ng sakit ng mundo. Si nanay ngumiti nang pilit. Hinaplos ang buhok ko. Humingi ng tawad kahit wala siyang kasalanan. Doon ako mas lalong napaiyak.

Kinabukasan, si kuya naman ang pumunta. Ayaw na niyang ako ang mapahiya. Pero mas masakit ang nangyari. Mas maraming tao. Mas maaga ang oras. Mas malinaw ang pagbasa ng utang. Mas malakas ang tawa. At sa huli, wala siyang dala pauwi kundi katahimikan sa mata at panginginig sa kamay.

Hindi na raw magpapautang.

Pag-uwi niya, nakita ko ang mukha niyang parang may nasirang parte sa loob. Hindi siya umiyak. Hindi siya nagalit. Umupo lang siya. Tumingin sa sahig. Si nanay napaupo rin. Tahimik ang bahay. Ang ulan lang ang maingay. Parang sinasabi sa amin na hindi pwedeng ganito na lang palagi.

Nagkasakit si nanay. Ubo. Lagnat. Pero ayaw tumigil. Maglalaba pa rin daw. Kasi kung hihinto siya, ano ang kakainin namin bukas. Nakita ko ang sugat sa kamay niya. Ang panginginig. Ang pagod. Doon ko unang naramdaman ang takot na baka hindi lang gutom ang mawala sa amin kundi siya rin.

Sa gabing iyon, habang umuulan at kandila lang ang ilaw, magkatabi kaming magkapatid sa banig. Walang kuryente. Tumatagas ang bubong. May timba sa sulok. May ubo sa kusina. Bulong ng kuya ko, kailangan nating gumawa ng paraan. Tumango ako. Hindi ko alam kung paano, pero alam kong hindi pwedeng ganito habang buhay.

Lumipas ang mga taon. Lumaki kami na may baon na alaala ng hiya. Nag-aral kami kahit mahirap. Nagtrabaho habang nag-aaral. Si nanay, patuloy na lumaban kahit unti-unting nanghihina. Hanggang isang araw, nalaman namin ang katotohanan.

Buhay ang tatay namin.

Hindi siya namatay sa engkwentro. Nawala siya. Iniwan. Hindi dahil gusto niya, kundi dahil iniutos. Matagal na niyang gustong bumalik. Pero pinaniwala sa kanya na ligtas kami kapag wala siya. Na mas mabuti ang ganun. Isang kasinungalingan na winasak ang isang pamilya.

Nang magkita kami muli, matanda na siya. May bakas ng pagsisisi sa mukha. Umiyak si nanay. Umiyak kami. Walang salitang makakapagbayad sa mga taon na nawala. Pero may katotohanang bumuo ulit sa amin.

Labing-isang taon ang lumipas.

Bumalik kami sa tindahan ni Aling Mercy. Hindi na kami nanginginig. Hindi na kami nakayuko. Hindi na supot ng utang ang hawak namin. May dala kaming dokumento. Mga papel. Katotohanan. At higit sa lahat, dignidad.

Hindi kami humingi. Hindi kami nagpakita. Tumayo lang kami. Tahimik. At sa unang pagkakataon, siya ang hindi makatingin.

Umalis kami na walang sigaw. Walang ganti. Kasi ang pinakamalakas na sagot sa pangmamaliit ay ang pagbabalik mo na buo.

At hanggang ngayon, kapag may nakita akong batang humihingi ng isang itlog, hindi ko nakikita ang utang. Nakikita ko ang sarili ko. At pinipili kong tumulong. Dahil minsan, isang itlog lang ang pagitan ng pagkasira at pag-asa.