“Isang araw, mayaman ako at kinatatakutan. Kinabukasan, gutom akong namumulot ng pagkain sa basura. Hindi ko alam na ang lalaking pinalayas ko noon ang siyang magtuturo sa akin kung paano muling maging tao.”

Ako si Rafael. At kung may isang bagay na hindi ko kailanman inakala, iyon ay ang maranasan kung paano ka iwan ng mundo matapos kang sambahin nito.

Lumaki akong may lahat ng bagay na hindi kayang bilhin ng karamihan. Malawak na lupain, mansyon na may malamig na marmol ang sahig, mga tauhang handang sumunod sa bawat kibot ng aking kamay. Bata pa lang ako, sinasabi na ng lahat na isinilang akong may gintong kutsara sa bibig. Ang hindi nila alam, kasabay ng gintong iyon ang isang pusong unti-unting naging bato.

Maaga kong naulila ang aking mga magulang. Sila ang kabaligtaran ko. Mabait, makatao, at marunong lumingon sa mga taong tumulong sa kanila. Nang mawala sila, iniwan nila sa akin ang kayamanang pinaghirapan nila sa buong buhay. Pero hindi nila alam na wala pa akong kakayahang pangalagaan iyon, lalo na ang mga taong bumuo sa pundasyon ng lahat.

Isa sa mga taong iyon si Mang Elias. Matanda na siyang trabahador ng aking mga magulang. Siya ang saksi sa lahat ng hirap at sipag nila noon. Ngunit sa aking mga mata noon, isa lamang siyang empleyado na madaling palitan.

Hindi ko makakalimutan ang araw na iyon. Lumapit siya sa akin, bahagyang nakayuko, nanginginig ang boses.

Maari po bang makakuha ng advance na sahod, Senyorito. May sakit lang po ang aking apo.

Imbes na makinig, tinawanan ko siya. Nilait. Sinumbatan. Sinabi kong pabigat na silang matatanda. At sa isang iglap, pinalayas ko siya. Hindi ko man lang inisip kung saan siya pupunta, kung ano ang mangyayari sa kanyang pamilya. Ang alam ko lang noon, ako ang amo, at wala akong pakialam.

Maraming tauhan ang nakasaksi. Marami ang naawa. Ngunit walang naglakas-loob na tumutol. Takot sila sa akin. Lasing ako halos gabi-gabi. Wala sa bahay. Wala sa katinuan.

Hindi ko namalayang habang winawaldas ko ang pera sa bisyo at aliw, unti-unti namang nauubos ang lahat. Dumating ang araw na hindi ko na kayang paswelduhin ang aking mga tauhan. Isa-isa silang umalis, dala ang sama ng loob at mga gamit na hindi ko na kayang ipaglaban.

Naiwan na lamang si Manang Josie, ang matandang mayordoma na nag-alaga sa akin mula pagkabata. Siya ang huling umalis.

Wala ka nang natira, Rafael. Hindi mo minahal ang iniwan sa’yo ng mga magulang mo.

Ayaw kong makinig. Ayaw kong maniwala. Hanggang sa isang umaga, nagising akong madilim ang mansyon. Walang kuryente. Walang tubig. At maya-maya, dumating ang mga tauhan ng bangko.

Sa isang iglap, nawala ang lahat.

Hindi ko alam kung paano ako napunta sa lansangan. Ang alam ko lang, gutom ako. Ilang araw akong walang kain. Nilapitan ko ang mga dating kaibigan. Lahat sila’y umiwas. Doon ko unang naramdaman kung gaano kalamig ang mundong dati kong kinatatayuan sa ibabaw.

Hanggang sa isang araw, napilitan akong maghalungkat ng basura. Doon ako nakita ng isang pamilyar na mukha.

Ikaw ho ba ‘yan, Senyorito?

Pagtingala ko, si Mang Elias. Ang lalaking pinalayas ko. Tiningnan niya ako mula ulo hanggang paa. Hindi galit ang nakita ko sa kanyang mga mata. Pagod. Lungkot. At awa.

Huwag niyo na ho akong tawaging Senyorito, sabi ko habang nangingilid ang luha ko.

Hindi siya nagsalita. Hinawakan lang niya ang braso ko at dinala ako sa kanilang munting tahanan sa eskinita. Doon ko nakilala ang kanyang apo na si Tonton. Isang batang puno ng ngiti kahit kulang sa lahat.

Sa gabing iyon, nalaman ko ang katotohanan. Namatay ang asawa ni Mang Elias sa araw na pinalayas ko siya. Inatake sa puso. Wala silang sapat na pera para sa ospital.

Parang may humigpit sa dibdib ko. Gusto kong sumigaw. Gusto kong balikan ang nakaraan at baguhin ang lahat. Ngunit huli na.

Sa halip na itaboy ako, kinupkop nila ako. Tinuruan akong magtrabaho. Magtinda. Magbanat ng buto. Doon ko unang natikman ang pagod na may saysay.

Nagsimula kami sa pagtitinda ng lugaw. Simpleng lugaw. Ngunit niluto iyon na may sipag at malasakit. Unti-unti, dumami ang bumibili. Nakaramdam ako ng saya na hindi ko kailanman naranasan sa karangyaan.

Nakita ko ang ngiti ni Mang Elias. Ang tawa ni Tonton. At doon ko napagtanto na mas mahalaga pala ang pakikisama kaysa pera.

Dumaan ang panahon. Lumago ang aming maliit na hanapbuhay. Nakalipat kami ng lugar. Nakapag-ipon. Nakapag-invest. Hanggang sa muli kong nakuha ang bahay na minsan kong sinayang.

Ngunit hindi na ako bumalik bilang dating Rafael.

Inuwi ko si Mang Elias at si Tonton. Tinuring ko silang pamilya. Tinupad ko ang mga pangakong dati kong binalewala.

Isang araw, tumayo ako sa puntod ng aking mga magulang. Humingi ng tawad. Nagpasalamat. At nangakong hindi ko na muling sasayangin ang mga biyayang ipinagkaloob sa akin.

Ngayon, alam ko na. Ang yaman ay nauubos. Ang kapangyarihan ay nawawala. Ngunit ang kabutihang ipinunla mo sa kapwa ay babalik sa’yo sa panahong hindi mo inaasahan.

Ako ang patunay na bilog ang mundo.

At minsan, kailangang mawala ang lahat bago mo matutunang pahalagahan ang tunay na mahalaga.