Sa gitna ng mainit na usapin sa politika, muling umalingawngaw ang pangalan ni Senador Ronald “Bato” de la Rosa—hindi dahil sa isang panukalang batas, kundi dahil sa matagal na niyang pagkawala sa mga sesyon ng Senado. Ang isyung ito ay lalo pang uminit matapos ihayag ni dating senador Antonio Trillanes IV ang planong maghain ng ethics complaint na maaaring magbukas ng pinto sa expulsion ni Bato kung magpapatuloy ang kanyang pagliban. Para sa marami, tila isang “checkmate” na hakbang ito—isang sitwasyong halos walang ligtas na labasan.

Sa simula, simple lang ang tanong: bakit hindi pumapasok si Senador Bato? Mahigit isang buwan na umanong hindi siya nakikita sa regular na sesyon, sa kabila ng pagiging aktibo sa social media. Para kay Trillanes, malinaw ang punto: kung walang arrest warrant, gaya ng sinasabi ng ilang ahensya ng gobyerno, wala umanong dahilan para umiwas sa tungkulin. Ang patuloy na pagliban, ayon sa kanya, ay maituturing na “dereliction of duty”—isang paglabag na maaaring parusahan ng Senado.

Dito nagsimulang mabuo ang masalimuot na sitwasyon. Ipinahayag ni Trillanes na kung sa pagpasok ng Hulyo ay hindi pa rin magpapakita si Bato, maghahain siya ng ethics case na posibleng humantong sa pagpapatalsik sa senador. Hindi ito basta banta. Sa loob ng institusyon ng Senado, ang ethics complaint ay seryosong usapin na sinusuri batay sa pagganap at asal ng isang mambabatas. Kapag napatunayang may kapabayaan, maaaring mawala ang posisyon, pribilehiyo, at proteksyong kaakibat nito.

Samantala, may isa pang anino na bumabalot sa usapin—ang International Criminal Court o ICC. Matagal nang umiikot ang balita tungkol sa posibleng warrant of arrest kaugnay ng madugong kampanya kontra droga noong nakaraang administrasyon. Bagama’t walang opisyal na kumpirmasyon, ang mga pahayag at kilos ng ilang personalidad ay nagdulot ng spekulasyon. Para sa mga kritiko, ang pananahimik at pagliban ni Bato ay tila hindi tugma sa imahe ng isang dating heneral at kasalukuyang senador na inaasahang haharap sa anumang paratang nang may tapang.

May mga ulat din mula sa Department of Justice na nagsasabing alam umano ng pamahalaan ang kinaroroonan ni Bato, at na siya ay palipat-lipat ng tirahan. Ayon kay Justice Secretary Jesus Crispin Remulla, may impormasyon silang nagpapakitang gumagalaw ang senador sa iba’t ibang lugar at gumagamit ng iba’t ibang sasakyan. Bagama’t walang direktang akusasyon, ang ganitong pahayag ay lalo lamang nagpasiklab ng haka-haka at tanong mula sa publiko.

Para kay Trillanes, ang sitwasyon ay malinaw: kung walang warrant, pumasok sa Senado at gampanan ang tungkulin. Kung mayroon man, mas mainam umanong harapin ito nang direkta. Sa kanyang mga pahayag, hinamon niya si Bato na magdesisyon—sumipot sa trabaho at ipagtanggol ang sarili sa loob ng institusyon, o patuloy na umiwas at harapin ang posibleng pagkawala ng posisyon at immunity. Sa dalawang opsyon, parehong may kapalit.

Ito ang dahilan kung bakit tinawag ng ilan ang hakbang ni Trillanes na isang “genius move.” Hindi dahil sa intriga, kundi dahil sa lohika ng sitwasyon. Kapag pumasok si Bato upang maiwasan ang expulsion, magiging lantad siya at madaling maabot kung may legal na hakbang na isasagawa. Kapag hindi naman siya pumasok, unti-unting mabubura ang kanyang proteksyon bilang senador. Isang no-win scenario na unti-unting sumisikip habang lumilipas ang mga araw.

Sa mas malawak na perspektibo, ang usaping ito ay hindi lang tungkol sa dalawang personalidad. Ito ay tungkol sa pananagutan ng mga halal na opisyal. Ang Senado ay hindi lamang plataporma ng kapangyarihan, kundi simbolo ng tiwala ng taumbayan. Kapag ang isang senador ay hindi nagpapakita nang walang malinaw na paliwanag, natural lamang na magtanong ang publiko: nasaan ang accountability?

Hindi rin maikakaila na ang isyu ay may malalim na emosyonal na ugat para sa maraming Pilipino, lalo na sa mga pamilyang naapektuhan ng giyera kontra droga. Para sa kanila, ang usapin ng ICC at posibleng pananagutan ay hindi abstraktong politika, kundi paghahanap ng katarungan. Kaya’t bawat galaw, bawat katahimikan, ay binibigyang-kahulugan.

Sa kabilang banda, may mga tagasuporta rin si Bato na naniniwalang siya ay biktima ng pamumulitika at paninira. Para sa kanila, ang ethics complaint ay isang taktika upang pabagsakin ang isang kaalyado ng dating administrasyon. Ang ganitong hati ng opinyon ay nagpapakita kung gaano ka-polarized ang diskurso sa bansa—isang repleksyon ng mas malalim na sugat sa pulitika.

Sa gitna ng ingay, may isang tahimik ngunit mahalagang tanong: ano ang dapat unahin ng isang lingkod-bayan—ang sariling kaligtasan o ang tungkulin sa publiko? Ang kasaysayan ay puno ng mga lider na humarap sa paratang at mga lider na umiwas. Ngunit sa huli, ang hatol ay laging bumabalik sa konsensya at sa mata ng mamamayan.

Habang papalapit ang Hulyo, mas lalong tumitindi ang tensyon. Magpapakita ba si Senador Bato sa Senado? Maghahain ba ng ethics case si Trillanes? At ano ang magiging tugon ng institusyon kung sakaling umusad ang reklamo? Ang mga sagot sa tanong na ito ay hindi lamang magtatakda ng kapalaran ng isang senador, kundi magbibigay rin ng mensahe kung paano tinatrato ng bansa ang pananagutan at katarungan.

Sa dulo, ang sitwasyong ito ay paalala na ang kapangyarihan ay may kaakibat na obligasyon. Ang pagtatago, totoo man o hindi sa mata ng ilan, ay laging nagbubunga ng mas maraming tanong. At sa isang demokrasya, ang mga tanong na ito ay hindi maaaring balewalain. Ang tunay na lakas ng isang lider ay nasusukat hindi sa dami ng tagasuporta, kundi sa kakayahang humarap sa katotohanan—anumang anyo nito.