Sa nakalipas na ilang linggo, isang serye ng dokumento ang lumutang mula sa Department of Public Works and Highways (DPWH) na nagbunyag ng napakalaking anomalya sa pondo ng gobyerno. Tinaguriang “DPWH Leaks,” ang mga dokumentong ito ay naglalaman ng milyong-milyong piso na iniuugnay sa mga proyektong hiniling ng ilang prominenteng pulitiko, kabilang na sina Vice President Sara Duterte, Congressman Paulo Pulong Duterte, at dating Presidential Spokesperson Harry Roque. Ang mga detalyeng ito ay nagdulot ng matinding diskusyon sa publiko: legal ba ang mga inilaan na pondo? Saan talaga napunta ang pera ng bayan?

Ayon sa mga dokumento, nagkaroon ng “wish list” ng mga pulitiko sa ilalim ng 2020 DPWH budget. Ilan sa mga proyekto ay lumampas sa kanilang orihinal na halaga, tulad ng isang simpleng project na nagkakahalaga lamang ng P3,000 ngunit lumobo sa P100 milyon sa papeles. Ayon sa dating DPWH Undersecretary Roberto Bernardo, ang pagre-request ng mga pulitiko habang binubuo pa lamang ang National Expenditure Program ay isang “inappropriate intervention.” Dapat sana’y nakabase ang budget sa technical assessment ng DPWH, hindi sa personal na kahilingan ng mga politiko.

Sa kaso ng magkapatid na Duterte, lumabas sa listahan ang kanilang mga proyekto: lima para sa Davao City at isa para sa Davao del Sur, na may kabuuang humigit-kumulang P764 milyon. Gayundin, nakapaloob ang apat na proyekto ni Harry Roque, kung saan dalawa rito ay naipasa sa General Appropriations Act (GAA). Ngunit nagdulot ito ng mga pulitika at etikal na tanong sa publiko. Habang ang ilan ay naniniwala na may karapatan ang mga opisyal na ipanukala ang proyekto, marami ang nagtanong kung hindi ba lumalabag ito sa prinsipyo ng transparency at tamang proseso.

Isang nakakagulat na rebelasyon ang lumabas mula sa kwento ng mag-amang Abalos. Ayon kay Benjamin Abalos Sr., ang kanilang simpleng reklamo tungkol sa sirang palaisdaan sa Kabangan, Zambales ay nauwi sa proyekto na may nakatalagang P100 milyon. Sa totoo lang, ang nagastos lang nila ay ilang libong piso, ngunit sa papeles, lumobo ito ng halos P100 milyon. Sinang-ayunan ito ng anak niyang si Benhur Abalos. Ang tanong: saan napunta ang sobrang P99.7 milyon? Ito ay naglalarawan ng isang sistema kung saan ang legitimate na reklamo ay puwedeng maging batayan para sa mga overpricing projects.

Habang lumalalim ang imbestigasyon, natuklasan ng Anti-Money Laundering Council (AMLC) ang kumpanya ng Silver Wolves Construction na may humigit-kumulang Php16.6 billion na pondong pumasok mula sa DPWH, karamihan para sa kalsada at tulay. Ngunit sa pagsusuri, lumabas na mas malaki ang pondo kaysa sa aktwal na natapos na proyekto, na nagmumungkahi ng possible funneling o layering ng pera—isang klase ng money laundering na nagtatago ng tunay na destinasyon ng pondo. Dahil dito, na-freeze ang ari-arian ng magkapatid na Yap, na iniuugnay sa kumpanya.

Ngunit sa kabila ng mga pasabog na ito, nananatiling tahimik ang kampo nina VP Sara Duterte, Congressman Paulo Duterte, at Harry Roque. Ang sitwasyon ay nagpapakita ng masalimuot na sistema kung saan ang budget na dapat nakabase sa pangangailangan ng publiko ay nagiging wish list ng mga makapangyarihang pulitiko. Ang transparency at accountability ay tila nalalabag sa bawat hakbang.

Dagdag pa rito, ang Independent Commission Against Corruption in Infrastructure (ICI) na binuo upang manguna sa laban kontra anomalya sa imprastruktura ay nasa kritikal na sitwasyon. Ayon kay Akbayan Rep. Percy Senda, ang komisyon ay nasa “ICU” dahil kulang sa kapangyarihan at resources. Ang panukalang batas na magbibigay sa kanila ng subpoena at contempt powers ay hindi sinertipikahan bilang urgent, kaya’t bumagal ang proseso sa Kongreso. Ang resulta: isang komisyon na tila “tigreng papel,” hindi makapaghawak ng malalaking kaso, habang patuloy na lumalabas ang mga pasabog sa media.

Samantala, ang sitwasyon ay nagbukas ng mas malawak na diskusyon tungkol sa kakulangan ng transparency sa proseso ng DPWH, pangangailangan ng isang tunay na independent commission, at responsibilidad ng pamahalaan sa paggamit ng pondo ng bayan. Ang tanong ngayon ay hindi na lang kung may mali, kundi sino ang mananagot at kung paano maipapanumbalik ang tiwala ng publiko sa sistema.

Sa likod ng bawat leak at dokumento, malinaw ang mensahe: ang korupsyon sa imprastruktura ay kumakalat sa mga pinakamataas na antas, at ang kakulangan ng epektibong institusyon ay nagpapalala sa problema. Sa pagbabalik ng sesyon ng Kongreso, ang pagmamaniobra para sa pagpasa ng panukalang batas at paglalagay ng tamang accountability ay susi sa paglaban para sa tamang paggamit ng pondo ng bayan. Hanggang sa mailabas ang mga imbestigasyon, nasa kamay ng publiko ang pagbabantay at pagtutok sa susunod na kabanata ng laban kontra korupsyon.