Maingay na hapon iyon noong Hunyo 2018 sa Kawayan, Isabela nang biglang kumaripas palabas ng bahay ang isang babae, pasan-pasan ang kanyang munting anak na lalaki. Namamaga ang pisngi, nanginginig ang katawan, at halatang takot. Ang babae ay si Edna Murilo—at sa likod ng mga pasa at galos ay isang kuwento ng limang taong pagpapasakit, pananahimik, at pilit na pagtitiis sa asawa niyang si Bobby Mourillo.

Hindi na iyon ang unang beses na tinangka niyang tumakas. Sa bawat taon, may mga gabing pinapangarap niyang makatakas, ngunit palagi siyang nauuwi sa pananakot, pagmamakaawa, at pagbalik sa impyernong hindi niya pinili. Ngunit bago humantong sa ganitong kalagayan si Edna, mas maaga pa siyang nabitag sa isang sitwasyong hindi niya ginusto.

Noong 2013, dose anyos lamang siya nang ipilit siyang ipakasal sa 35 anyos na si Bobby. Hindi ito desisyon ng puso—kundi kapalit ng utang ng kanyang mga magulang na sina Isagani at Marcy. Isang lupang tinitirhan ng pamilya Villanueva ang naging dahilan upang isang batang babae ay ibigay sa isang lalaking noon pa may pagnanasa sa kanya. Sa mata ng komunidad, isa lamang itong kasunduang wala silang pakialam. Ngunit sa buhay ni Edna, simula iyon ng paghihirap na halos bumura sa kanyang pagkatao.

Sa unang buwan ay tila maayos ang lahat. Maaga umuuwi si Bobby, malambing, magiliw—ngunit sa likod pala ng pagpapakita ng kabutihan ay isang taong marahas, mapanakit, at kontrolado ng sariling galit. Ang unang sampal ay sinundan ng mga araw na puro mura, sigaw, at pananakit. At sa tuwing nagtatangka si Edna na umuwi sa magulang para humingi ng tulong, paulit-ulit siyang sinasabihan: magtiis. Ayusin ang problema nilang mag-asawa. Huwag maging pabigat. Hindi pa daw naililipat ang lupa.

Sa isang iglap, naunawaan niyang kahit ang mga taong dapat nagsisilbing kanlungan niya ay hindi kailanman naging ligtas na bahay. Siya ang naging kabayaran. Siya ang naging kapalit.

Pagsapit ng 2014, ipinanganak niya ang anak na si Carlo. Akala niya, magbabago ang asawa. Ngunit mas lalo lamang lumala ang pang-aabuso. Kapag umiiyak ang bata, siya ang sinisisi. Kapag napapagod si Bobby sa trabaho, siya ang pinagbubuntunan. Sa bawat gabi na pinipilit siyang makipagtalik, wala siyang magawa kundi lunukin ang takot at mas masahol pang pakiramdam na tila wala na siyang pagmamay-ari sa sarili.

Ngunit kahit barado ng takot ang buhay niya, nagsimula siyang mag-ipon ng kaunting pera. Sa mga baryang itinatago niya sa isang lumang sisidlan, unti-unti niyang binubuo sa isip ang araw ng paglaya.

Dumating iyon noong Pebrero 2018. Habang mahimbing na natutulog si Bobby, maingat niyang kinuha ang ilang damit, ginising ang anak, at dahan-dahang tumakas sa gitna ng dilim. At sa bawat hakbang niyang palayo, dama niya ang pag-asang posibleng iyon na ang simula ng buhay na matagal niyang pinangarap.

Ngunit sa pagdating niya sa bahay ng mga kinilalang magulang, malamig na tingin lamang ang sumalubong. Walang yakap. Walang tulong. At ang pinakamasakit—sila mismo ang tumawag kay Bobby upang ipabalik siya. Doon rin inamin ng mag-asawa ang isang katotohanang mas sumugat sa puso ni Edna: ampon lamang siya. Iniwan ng mga tunay niyang magulang. At mula noon, tanging “sakripisyo” at “utang” ang naging tingin ng mag-asawa sa batang inaruga nila hindi dahil sa pagmamahal, kundi dahil sa pakinabang.

Ibinabalik siya ni Bobby sa kanilang bahay. At sa gabing iyon, tinanggap ni Edna ang pinakamalala niyang dinanas. Putok na labi, pasa sa braso, kirot sa tagiliran—lahat iyon ay sinaksihan ng batang si Carlo. Ngunit kahit anong pagmamakaawa ni Edna, hindi tumigil ang galit ng asawa.

Nang medyo gumaling ang katawan niya, naglakas-loob siyang humingi ng tulong sa PNP Women’s Desk. Sa tulong ng social worker, naisagawa ang medico-legal at naisampa ang kaso laban kay Bobby. Kasabay nito, kinasuhan din ang kanyang mga ampon na magulang dahil sa sapilitang pagpapakasal sa kanya kapalit ng lupa.

Habang nasa shelter sila ni Carlo, naging mas malinaw kay Edna na sa unang pagkakataon, ligtas siya. Walang sigaw, walang sampal, walang bantang kahit kailan ay tatapos sa buhay niya.

Habang umuusad ang kaso, lumabas ang isang nakabibiglang katotohanan: unang kasal pala ni Bobby noong 2008 sa Quezon ay hindi kailanman napawalang-bisa. At ang unang asawa nito ay nagbigay ng affidavit na detalyadong inulit ang parehong uri ng pananakit at pang-aabuso. Hindi rin pala nagsustento si Bobby sa unang anak.

Sa rebelasyong iyon, pumutok ang pinakamahalagang katotohanan—walang bisa ang kasal ni Edna kay Bobby. Para kay Edna, isa iyong saglit ng paghinga matapos malunod sa limang taon ng takot.

At habang nagpapatuloy ang imbestigasyon, napatunayan din ang kasunduan ng kanyang mga umampon na kinikilala ito bilang paglabag sa Anti-Trafficking in Persons Act. Mula sa pagiging tahimik na biktima, naging matapang na testigo si Edna. Tahimik man sa loob ng korte, bakas sa bawat salita niyang siya ay handang ipaglaban ang sarili at ang anak.

Noong Nobyembre 2020, lumabas ang hatol: Guilty si Bobby sa multiple counts ng paglabag sa VAWC at nahatulan ng 30 taong pagkakakulong. Guilty rin ang mga magulang ni Edna sa human trafficking at nahatulan ng tig-10 taong pagkakabilanggo. Masakit man, tanggap ni Edna ang hatol. Hindi dahil sa galit—kundi dahil iyon ang hustisyang matagal niyang ipinagdasal.

Mula roon, unti-unting bumangon si Edna. Sa tulong ng DSWD, nakahanap siya ng tirahan at trabaho sa isang pagawaan ng damit. Hindi marangya ang buhay, ngunit sapat para mabuhay silang mag-ina nang payapa. Si Carlo, lumaking masigla at matalino—at mas minahal ang inang nagpursigeng iligtas sila sa karahasan.

Di nagtagal, dumating sa buhay nila si Junbert Maniego, isang driver-mechanic na kaiba sa lahat ng lalaking nakilala niya. Marespeto, matino, at may malasakit. Tinanggap ni Junbert ang buong nakaraan ni Edna, pati si Carlo na itinuring niyang sariling anak. Unti-unting nabuksan muli ang puso ni Edna, at nitong Pebrero 2025 ay nagpakasal sila sa isang payak ngunit masayang seremonya. Gumawa pa ng legal na hakbang si Junbert upang gamitin ni Carlo ang kanyang apelyido, bagay na buong puso namang tinanggap ng bata.

Sa wakas, natagpuan ni Edna ang pagmamahal na matagal na ipinagkait sa kanya. May bagong tahanan sila ngayon sa Santiago—malayo sa takot, malayo sa sakit, at malayo sa mga taong sinubukang kontrolin ang kanyang kapalaran.

At sa bawat umagang nagigising siya, kasama sina Carlo at Junbert, isa lang ang nasa isip niya: tapos na ang pahina ng kadiliman. Nagsisimula na ang panibagong kwento—ang kwento ng tunay na kalayaan, pagmamahal, at buhay na sarili niyang pinili.