Sa gitna ng matagal nang panawagan para sa mas malinis, mas patas, at mas transparent na pamamalakad ng gobyerno, isang malakas na pahayag ang muling umalingawngaw mula sa Malacañang. Mismong si Pangulong Ferdinand “Bongbong” Marcos Jr. ang humiling sa Kongreso na unahin ang pagpasa ng apat na panukalang batas na, kung maisasabatas, ay may potensyal na baguhin ang dinamika ng pulitika sa buong bansa.

Ang Anti-Political Dynasty Bill, Independent People’s Commission Act, Party-List System Reform Act, at Cadena Act ang apat na panukalang batas na agad nais pagtuunan ng pansin ng Pangulo. Ayon sa mga dumalo sa Ledac meeting kasama ang Senate President, House Speaker, Majority Leader Sandro Marcos at iba pang lider ng Kongreso, malinaw ang direktiba: pag-aralan, pagdebatehan at pabilisin ang pagpasa.

Para sa marami, ito ang isa sa pinakamalalaking hakbang tungo sa reporma—at posibleng pinakamalakas na pag-ugoy sa pundasyon ng tradisyunal na pulitika sa Pilipinas.

Ang Cadena Act: Bawat Piso, Dapat Makita ng Publiko

Layunin ng Cadena Act na gawing mas malinaw at mas bukas ang paggalaw ng pondo sa gobyerno. Hango sa panukalang inakda ni Sen. Bam Aquino at co-authored ni Sen. Kiko Pangilinan, naglalayon ang batas na ito na obligahin ang lahat ng ahensya na ilantad ang gastusin, proyekto, at transaksyon sa paraang madaling ma-access ng publiko.

Sa madaling sabi, kung may flood control project, bagong building, o milyun-milyong budget sa isang ahensya, kailangang makita at maberipika ng publiko kung saan napunta ang bawat sentimo. Para sa mga mamamayan, ito ang sagot sa tanong na matagal nang reklamo: “Saan napupunta ang buwis namin?”

Party-List System Reform Act: Para Pa Ba Ito sa Mahihirap?

Sa paglipas ng panahon, ang party-list system—na orihinal na idinisenyo upang bigyan ng boses ang marginalized sectors—ay umano’y nagamit ng mga makapangyarihang grupo. Ito ang sinusubukang baguhin ng panukalang batas na muling inakda ni Sen. Bam Aquino.

Sa ilalim ng panukalang reporma, susuriin kung tunay bang kinakatawan ng mga party-list ang sektor na sinasabi nilang pinaglilingkuran. Hindi lang pangalan ang basehan—kundi totoong adbokasiya, tunay na pagkilos, at kongkretong kontribusyon sa sektor.

Sa ganitong pagbabagong anyo, hangad na maiwasan ang paggamit ng party-list bilang pampulitikang bentaha ng mayayaman o mga tradisyunal na pulitiko.

Independent People’s Commission Act: Mas Matatalas na Ngipin Kontra Katiwalian

Ayon sa panukala ni Sen. Kiko Pangilinan, ang Independent People’s Commission Act ay magbibigay ng mas malawak na kapangyarihan at mas matibay na pundasyon sa komisyon na tututok sa katiwalian sa imprastruktura at pampublikong pondo.

Layunin nitong hindi lamang imbestigahan ang anomalya, kundi may malinaw at matibay na kapangyarihang maghabol sa mga opisyal ng gobyerno na mapapatunayang sangkot sa maling paggamit ng pondo.

Sa mga suportang natatanggap ng panukala, malinaw ang hinahangad: mas mabilis na imbestigasyon, mas peligroso para sa kurakot, at mas mataas na tiwala ng publiko sa pondo ng bayan.

Anti-Political Dynasty Bill: Ang Pinakamatinding Hamon sa Tradisyunal na Pulitika

Walang dudang ito ang pinakamainit na panukalang batas sa listahan.

Sa pamamagitan ng Anti-Political Dynasty Bill, sisikaping limitahan ang sunod-sunod at magkakaugnay na paghawak ng kapangyarihan ng mga pamilya sa iisang lugar. Ang panukalang inakda ni Sen. Kiko Pangilinan ay nakikitang sagot sa dekada-dekadang tanong: Paano makakapasok ang bagong lider kung hawak na ng iisang pamilya ang lahat?

Maraming lungsod at probinsya sa bansa ang matagal nang pinaghaharian ng iisang apelyido—bago pa man tayo isinilang, pasalin-salin na ang puwesto sa ama, anak, kapatid, o pinsan. Kung maisasabatas ito, magbabago ang takbo ng politika. Hindi lamang para sa iilan—kundi para sa buong bansa.

Hindi rin ligtas sa batas ang kahit sinong pamilya, kahit pa Marcos, Duterte, o sinumang may matagal nang hawak sa isang lokal na yunit. Para sa Pangulo, ayon sa mga ulat, mas mahalaga ang reporma kaysa proteksyon ng sinumang kamag-anak.

Pagbabago o Paglilinis? Ang Malaking Tanong

Sa dami ng nakabinbing kontrobersya, nakalipas na alegasyon ng katiwalian, at kawalan ng malinaw na pananagutan sa nakaraan, naghahanap ang publiko ng tunay at konkretong pagbabago. Para sa marami, ang apat na panukalang batas na ito ang posibleng maging simula ng bagong kabanata.

Makikita rin ang pagkakaiba ng istilo ng kasalukuyang administrasyon sa mga nakaraang lider. Tahimik sa tono ngunit malakas ang galaw; simple ang pahayag ngunit mabigat ang implikasyon. Sa isang panahon na madaling magsalita ngunit mahirap kumilos, ang puntong ito ang nagiging sentro ng diskusyon.

Isang Bansang Naghihintay

Habang naghihintay ang publiko sa magiging desisyon ng Kongreso, hindi maikakaila ang pagkadama ng pag-asa, kaba, at matinding interes. Wala pang katiyakan kung maipapasa ang apat na batas, o kung gaano kalakas ang pagtutol ng mga maaapektuhan. Ngunit malinaw ang isa: ito ang pinakamalaking pag-ugoy sa sistema ng pulitika sa maraming taon.

Kung maisasabatas ang mga panukalang ito, hindi lang papel ang mababago—kultura, tradisyon at nakasanayang sistema ang maluluwag, magugulo, at muling mabubuo.

At doon talaga magsisimula ang tunay na laban para sa reporma.