Sa isang pagdinig na inaasahang magiging teknikal at tuyo, biglang uminit ang eksena sa Senado at nauwi sa isa sa pinaka-pinag-usapang banggaan ng mga opisyal ng gobyerno nitong mga nakaraang linggo. Sa gitna ng imbestigasyon ng Senate Blue Ribbon Committee hinggil sa umano’y anomalya sa mga flood control projects, nagharap ang magkasalungat na pananaw nina Senator Rodante Marcoleta at Department of Justice Secretary Crispin Remulla—isang sagutan na hindi lamang tumalakay sa letra ng batas, kundi pati sa diwa ng hustisya.

Nagsimula ang lahat sa tanong kung dapat bang obligahin ang mga indibidwal na nais maging state witness na isauli muna ang umano’y nakaw na yaman bago sila tanggapin sa Witness Protection Program. Para kay Secretary Remulla, malinaw ang kanyang paninindigan: maaaring hindi tahasang nakasaad sa batas ang agarang restitution, ngunit ito ay isang moral na obligasyon at praktikal na hakbang para mapangalagaan ang yaman ng bayan.

“Hindi lang po batas ang nagdidikta ng tama at mali,” giit ni Remulla. “May mga bagay na inaasahan sa atin bilang lingkod-bayan, lalo na kung usapin na ng bilyun-bilyong piso ng taumbayan ang pinag-uusapan.”

Ngunit mariing kinontra ito ni Senator Marcoleta. Para sa kanya, delikado ang pagdadagdag ng mga rekisitong wala naman sa batas. Sa mainit na palitan ng salita, iginiit niyang hindi maaaring baguhin ng isang opisyal ng ehekutibo ang malinaw na probisyon ng batas batay lamang sa personal na interpretasyon o moral na pananaw.

“Huwag ninyong babaguhin ang batas, Mr. Secretary,” mariing sabi ni Marcoleta. “Wala pang findings, wala pang hatol. Paano mo hihingan ng restitution ang isang taong nag-a-apply pa lang bilang witness?”

Sa puntong ito umabot sa rurok ang tensyon. Sa harap ng mga senador at ng publiko, binitiwan ni Marcoleta ang linyang ikinagulat ng marami: isang babala na maaaring mauwi sa disbarment ang ginagawa ni Remulla kung ito raw ay labag sa batas. Isang pahayag na mabilis kumalat at nagpasiklab ng diskusyon sa social media at legal circles.

Ngunit hindi doon nagtapos ang usapin.

Kinabukasan, pumasok sa eksena ang Integrated Bar of the Philippines (IBP), ang opisyal na organisasyon ng mga abogado sa bansa. At sa halip na pumanig sa senador, tila mas pinatibay pa nito ang posisyon ng kalihim ng DOJ.

Ayon kay IBP President Attorney Alan Panolong, malinaw sa Republic Act 6981 o ang Witness Protection, Security and Benefit Act na may mga kailangang sundin ang isang aplikante bago tanggapin bilang state witness. Kabilang dito ang pagtupad sa mga legal obligations at civil liabilities.

Ipinaliwanag ni Panolong na bago pa man maipatupad ang proteksyon, may memorandum of agreement na nilalagdaan ang aplikante. Bahagi ng kasunduang ito ang pagpapakita ng good faith—at kung may hawak na pera o ari-ariang mula sa anomalya, inaasahan ang pagsasauli nito.

“Kung pera ng bayan ang hawak mo na galing sa katiwalian, obligasyon mong isauli iyon,” paliwanag niya. “Hindi lang ito usapin ng kriminal na pananagutan, kundi pati ng civil obligation.”

Dito na lalo pang naging malinaw ang banggaan ng dalawang pananaw: ang mahigpit na pagsunod sa letra ng batas laban sa mas malawak na interpretasyon ng diwa nito.

Idinagdag pa ni Panolong ang konsepto ng unjust enrichment sa Civil Code, partikular sa Articles 22 at 23. Ayon dito, walang sinuman ang dapat makinabang sa isang bagay na hindi naman niya karapatan, lalo na kung ito ay nakuha sa paraang labag sa batas o sa moralidad.

Sa madaling salita, kung umamin ang isang indibidwal na tumanggap siya ng kickback o benepisyong hindi tugma sa kanyang sahod o posisyon, hindi na dapat hintayin ang pinal na hatol bago isauli ang pera—lalo na kung nais niyang humingi ng proteksyon ng estado.

Hindi rin nag-iisa ang IBP sa posisyong ito. Isa pang legal expert, si Attorney Joseph Noel Estrada, ang nagpahayag na mahalaga ang sincerity ng isang state witness. Kung walang malinaw na pagsasauli ng nakuhang yaman, may panganib na ginagamit lamang ang batas para iligtas ang sarili habang hawak pa rin ang pinaghihinalaang nakaw.

Sa puntong ito, lalong tumibay ang paninindigan ni Secretary Remulla. Para sa kanya, ang restitution ay hindi parusa kundi isang hakbang patungo sa tunay na hustisya. Isang paraan para ipakita na ang pakikipagtulungan sa gobyerno ay hindi lamang para sa pansariling kaligtasan, kundi para sa kapakanan ng bayan.

Ngunit para kay Senator Marcoleta, nananatiling delikado ang ganitong interpretasyon. Aniya, kapag pinayagan ang mga ganitong “dagdag-requirement,” maaaring mabuksan ang pinto sa pang-aabuso at arbitraryong pagpapasya. Ang batas, giit niya, ay dapat sundin kung ano ang nakasulat—hindi kung ano ang nais ipakahulugan.

Sa gitna ng banggaang ito, natural na lumitaw ang tanong: sino ang tama?

Ang senador na mahigpit na kumakapit sa letra ng batas? O ang kalihim at mga abogado na tumitingin sa mas malalim na layunin nito—ang pagbabalik ng yaman ng bayan at ang paghahatid ng hustisya?

Para sa marami, ang mas nakakabahalang bahagi ay ang posibilidad na ang isyung ito ay umabot sa Korte Suprema. Kung may maghain ng kaso, o kahit disbarment complaint, laban sa isa sa mga personalidad na sangkot, magiging isang makasaysayang laban ito ng interpretasyon ng batas.

Higit pa sa personal na banggaan, inilalantad ng insidenteng ito ang mas malaking problema sa sistema: paano nga ba natin babalansehin ang teknikalidad ng batas at ang moral na pananagutan ng mga taong sangkot sa katiwalian?

Sa huli, ang diskusyong ito ay hindi lamang para sa mga abogado o mambabatas. Ito ay usapin ng bawat Pilipino na umaasang ang hustisya ay hindi lamang nasa papel, kundi nararamdaman sa totoong buhay—sa pagbabalik ng ninakaw, sa panagot ng may sala, at sa pananaig ng tama laban sa mali.

Habang patuloy ang imbestigasyon at umiinit ang opinyon ng publiko, isang bagay ang malinaw: ang sagutan nina Marcoleta at Remulla ay hindi simpleng personal na alitan. Isa itong salamin ng patuloy na pakikibaka ng bansa sa pagitan ng batas, moralidad, at pananagutan.

At sa mga darating na araw, tiyak na mas marami pang tanong ang lilitaw kaysa sagot.