Sa bawat araw na lumilipas, tila mas lalong lumalalim at dumarami ang mga tanong kaysa sa sagot pagdating sa kung paano ginagastos ang pera ng bayan. Kamakailan lamang, yumanig sa buong bansa ang tinaguriang “DPWH Leaks”—isang serye ng mga rebelasyon na naglalantad ng mga dokumentong nagpapakita ng tila hindi maipaliwanag na galaw ng pondo sa ilalim ng Department of Public Works and Highways. Hindi ito simpleng usapin ng nawawalang barya; pinag-uusapan natin dito ay bilyon-bilyong piso at mga pangalan ng pinakamakapangyarihang pamilya sa pulitika ng Pilipinas.

Ang “Wish List” nina VP Sara at Polong

Ang sentro ng kontrobersya ngayon ay ang paglabas ng mga dokumento na nag-uugnay kay Vice President Sara Duterte at sa kanyang kapatid na si Congressman Paolo “Polong” Duterte sa mga dambuhalang proyekto noong taong 2020. Ayon sa mga ulat na base sa mga nakuha ng Bilyonaryo News Channel, mayroong anim na line items o proyekto na nagkakahalaga ng tumataginting na bilyong piso ang nakalista bilang “requested projects” ni VP Sara noong siya ay alkalde pa ng Davao City. Ang mga proyektong ito ay pawang mga road projects—lima sa Davao City at isa sa Davao del Sur.

Hindi lang si VP Sara ang nasa listahan. Nakakagulat ding makita ang pangalan ni Congressman Polong Duterte na may 16 na line items na nagkakahalaga ng mahigit 764 milyong piso. Ang nakababahala, marami sa mga ito ay nakalusot at naisama sa 2020 General Appropriations Act (GAA) o ang opisyal na budget ng bansa. Maging si dating Presidential Spokesperson Harry Roque ay hindi nakaligtas sa listahan, na may apat na requested projects kung saan dalawa ang nakalusot na may halagang tig-dadalawang milyon.

Ang tanong ng karamihan: Legal ba ito? Ayon sa whistleblower na si dating DPWH Undersecretary Roberto Bernardo, ang ganitong sistema ay maituturing na “inappropriate intervention.” Ang budget proposal ay dapat nagmumula sa teknikal na pag-aaral ng mga eksperto, hindi sa “wish list” ng mga pulitiko. Ibinunyag niya na may sistema kung saan kinokontak umano ng mga opisyal ang mga mambabatas para hingin ang kanilang mga gustong proyekto—isang gawain na nagbubukas ng pinto sa mga kickback at katiwalian.

Ang Misteryo ng 3,000 Piso na Naging 100 Milyon

Kung ang bilyun-bilyong pondo ay nakakahilo, ang kwento naman ng pamilya Abalos ay nakakagalit sa pagka-absurdo nito. Isipin niyo, mga Kabayan: isang proyektong kayang gawin sa halagang 3,000 piso, biglang nilaanan ng 100 milyong piso sa papel?

Nagsimula ang lahat sa simpleng reklamo nina dating DILG Secretary Benhur Abalos at ng kanyang ama na si Mandaluyong Mayor Benhur Abalos Sr. tungkol sa nasirang ilog na sumisira sa kanilang palaisdaan sa Zambales. Dahil walang aksyon ang lokal na DPWH, si Mayor Abalos Sr. na mismo ang nagpaayos nito gamit ang sariling pera. Ang gastos? Halos 3,000 piso lang para sa krudo at gawa.

Pero laking gulat nila nang makita sa DPWH documents na may flood control project para sa parehong lugar na nagkakahalaga ng 100 milyon, at nakapangalan pa sa kanila bilang proponents! Mariing itinanggi ng mag-amang Abalos ang proyektong ito. Ang malaking katanungan ngayon: Kung 3,000 piso lang ang totoong gastos, saan mapupunta ang sobrang 99.7 milyon? Ito ay isang malinaw na halimbawa kung paano ginagamit ang mga lehitimong reklamo ng mamamayan—o kahit ng mga opisyal—para makagawa ng “ghost projects” na pagkakakitaan ng iba.

Ang Bilyones ng Silver Wolves at ang Yap Brothers

Hindi pa diyan natatapos ang kalbaryo ng kaban ng bayan. Pumasok na rin sa eksena ang Anti-Money Laundering Council (AMLC) matapos nilang busisiin ang yaman ng magkapatid na kongresista na sina Eric at Edvic Yap. Natuklasan ng AMLC ang isang kumpanyang tinatawag na Silver Wolves Construction na nakatanggap ng tumataginting na 16.6 bilyong piso mula sa DPWH.

Ang red flag? Mas malaki ang perang pumasok sa kumpanya kaysa sa halaga ng mga proyektong natapos nila. Ayon sa AMLC, ito ay posibleng kaso ng “layering”—isang teknik sa money laundering kung saan pinapasa-pasa ang pera sa iba’t ibang accounts para itago ang tunay na pinanggalingan at pupuntahan nito. Sa madaling salita, bilyon-bilyong piso ang naglahong parang bula, at ang hinala ay na-funnel ito pabalik sa mga pulitiko at kanilang mga kasabwat. Dahil dito, ipina-freeze na ang mga ari-arian ng magkapatid, ngunit ang pinsala sa tiwala ng publiko ay malalim na.

Nasa ICU na ba ang Imbestigasyon?

Sa dami ng mga anomalya, aasa sana tayo sa mga institusyong binuo para labanan ang korapsyon. Ngunit ayon kay Akbayan Party-list Representative Percy Cendaña, ang komisyong dapat sanang mag-imbestiga dito ay nasa “ICU” na at naghihingalo.

Ang tinutukoy niya ay ang kakulangan ng ngipin ng nasabing komisyon. Wala itong kapangyarihang mag-subpoena o magpatawag ng mga testigo at dokumento, at wala ring kapangyarihang mag-cite ng contempt para ipakulong ang mga nagsisinungaling. Ang panukalang batas sana na magbibigay ng kapangyarihang ito ay hindi sinertipikahan bilang urgent ng administrasyon, kaya naman usad-pagong ito sa Kongreso.

Nakakabahala ang obserbasyon ni Cendaña na tila may nagpapalabas na ng balita na “tapos na” ang trabaho ng komisyon kahit wala pang malaking isda na nakakasuhan. Ito ba ay isang palabas lamang? Kung walang tunay na kapangyarihan ang mga mag-iimbestiga, mananatili tayong umaasa na lang sa mga leaks at pasabog sa social media habang patuloy na ninanakawan ang bayan.

Ang Hamon sa Bawat Pilipino

Mula sa “wish list” ng mga makapangyarihan, sa flood control na overpriced, hanggang sa money laundering ng bilyones—iisa ang tinuturo ng mga pangyayaring ito: may malubhang sakit ang sistema ng ating gobyerno. Ang pera na dapat sana ay nagiging gamot sa ospital, libro sa paaralan, at ayuda sa mahihirap ay nagiging numero na lang sa bank account ng iilan.

Huwag tayong pumayag na hanggang “shock value” na lang ang mga balitang ito. Kailangan nating maging mapagmatyag at patuloy na maningil ng pananagutan. Ang bawat pisong nawawala ay ninanakaw mula sa kinabukasan ng ating mga anak.