“Pinatalsik nila ako sa harap ng mga taong hindi man lang kilala ang pangalan ko, at doon ko unang naamoy kung paano nasusunog ang dignidad kasabay ng uling.”

Kung may isang amoy na habang buhay kong dadalhin, iyon ang usok ng uling na humahalo sa tamis ng minatamis na saging. Sa labas ng matayog na gate ng Devera Mansion, doon umiikot ang mundo ko. Doon ko natutunang sukatin ang araw hindi sa oras kundi sa dami ng naibentang tusok. Doon ko rin unang naramdaman na kahit gaano ka kasipag, may mga lugar na hindi ka kailanman magiging sapat.

Maaga pa lang, bago pa magising ang subdivision, nakaupo na ako sa maliit kong bangko. Hawak ang karton, pinapaliyab ang apoy, maingat na inilalagay ang uling na parang alagang maaaring mamatay kapag minadali. Sa likod ko, sa isip ko, naroon ang ina kong inuubo sa bawat hinga at ang kapatid kong nagbibilang ng pangarap sa lumang notebook.

“Ma, mamaya na po ako kakain,” palagi kong sinasabi. Hindi dahil busog ako, kundi dahil may mas mahalagang kailangang mauna.

Sa harap ng gate, malinaw ang linya ng mundo. Sa loob, tahimik, malinis, kontrolado. Sa labas, ako. Isang babaeng may uling sa kamay at pag-asang hindi pwedeng mawala. Kilala ako ng guard, ng hardinero, ng ilang staff. Hindi dahil mahalaga ako, kundi dahil palagi akong naroon.

Sa bawat papuri na “masarap” at “hindi nakakasawa,” tumitibok ang dibdib ko. Maliit na medalya. Maliit na patunay na may silbi ako. Hanggang sa dumating ang mga tingin na hindi ko kayang suklian. Mga matang sumusukat, naghahanap ng mali, naghahanap ng dahilan para ipaalala sa akin na wala akong lugar doon.

Naramdaman ko iyon noong dumami ang tao sa gate. May okasyon. May bisita. May mga bulaklak, mga barong, mga ngiting sanay magdesisyon para sa iba. Naramdaman kong bumigat ang hangin. Parang may paparating na bagyo na hindi ko kayang takasan.

At dumating nga siya.

Hindi niya kailangang sumigaw. Isang tingin lang, alam mo na. Nang itanong niya kung ano ang ginagawa ko roon, alam kong hindi sagot ang hinahanap niya. Utos ang gusto niya. Nang sabihin niyang umalis ako, parang may kamay na biglang humawak sa lalamunan ko.

Sinubukan kong magsalita. Sinabi kong may sakit ang nanay ko. Sinabi kong nagtatrabaho lang ako. Pero sa mundo nila, ang paliwanag ng mahirap ay ingay lang. Tumawa ang ilan. Bumagsak ang ilang pirasong saging sa semento. Kumapit ang buhangin sa arnibal. At kasabay noon, parang may nadurog sa loob ko.

Hindi ako umiyak noon. Hindi sa harap nila. Inipon ko ang luha habang binubuhat ang kahon na biglang bumigat. Inuwi ko ang hiya, ang galit, at ang pangakong hindi ko pa alam kung paano tutuparin.

Pagdating ko sa bahay, doon ako bumigay. Hindi dahil pinatalsik ako, kundi dahil nakita ko ang ina kong mahina at ang kapatid kong galit na galit para sa akin. Doon ko nasabi ang katotohanan. Doon ko naramdaman ang sakit na hindi pwedeng ipagsigawan.

Lumipat ako ng pwesto. Sa terminal. Mas maingay. Mas magulo. Mas patas sa isang bagay. Walang nagtataboy dahil sa amoy. Dito, gutom ang kalaban mo, hindi yabang. Pero mahirap magsimula ulit. Wala na ang mga suki. Wala na ang seguridad ng nakasanayan.

Sa mga gabing binibilang ko ang kita, tahimik akong nagtatanong sa sarili kung hanggang dito na lang ba ako. Kung tama ba sila. Kung hanggang uling at saging lang ba ang kaya kong hawakan.

Hanggang sa isang hapon, may huminto sa harap ko. Hindi siya nagmadali. Hindi rin siya tumingin na parang may hinuhusgahan. Kumain siya. Tahimik. At pagkatapos, nagtanong siya hindi kung mura, kundi kung kaya ko bang mag-supply.

Hindi ko alam kung bakit ako naniwala agad. Siguro dahil pagod na akong maghintay ng pagkakataong hindi dumarating. Hawak ko ang calling card niya na parang unang pirma ng kapalaran. Unang beses matapos ang pagpapaalis, may liwanag na hindi masakit sa mata.

Hindi madali ang sumunod na mga araw. Naglista. Nag-compute. Nag-aral. Pumasok sa seminar na ang pinag-uusapan ay dignidad, hindi lang pagkain. Doon ko naramdaman na hindi pala masama mangarap nang mas malaki kaysa sa puwesto mo.

Unti-unti, nagbago ang mundo ko. Hindi dahil yumaman ako agad, kundi dahil nagkaroon ako ng direksyon. May proposal. May schedule. May deadline. May kaba na hindi takot kundi pananagutan.

At habang ginagawa ko ang lahat ng iyon, hindi ko na kailangang balikan ang gate ng Devera Mansion. Hindi ko na kailangang ipaalala sa sarili ko ang tawa at ang pagbagsak ng saging. Kasi sa bawat hakbang, mas malinaw sa akin na ang mga taong nanakit ay hindi hadlang kundi patunay na may dahilan akong magpatuloy.

Hindi ko alam kung hanggang saan ako aabot. Hindi ko alam kung ilang beses pa akong madadapa. Pero alam ko ito. Hindi na ako babalik sa puntong kailangan kong magmakaawa para sa puwesto ko sa mundo.

Dahil minsan, ang pinakamalakas na paghihiganti ay ang tahimik na pag-angat. At sa bawat usok ng uling na umaakyat sa hangin, alam kong hindi na iyon amoy ng kahihiyan. Amoy na iyon ng panimula.